Cần chuẩn bị những gì cho nghi thức Khao Quân? 15 thứ không thể thiếu

Khao Quân là một trong những nghi thức có tiến trình thực hiện dài ngày nhất của người Sán Chay. Vậy, các đối tượng tham gia đã phải chuẩn bị những gì để nghi thức diễn ra một cách trôi chảy và trọn vẹn nhất? Trong bài viết kỳ này, mời bạn đọc tiếp tục cùng mình đi sâu hơn một chút để tìm hiểu về các chuẩn bị cho nghi thức Khao Quân của dân tộc Sán Chay nhé!

Note nhẹ:

Tất cả những thông tin đều được tác giả nghiên cứu, thu thập từ quá trình điền dã thực tế tại Xã Phú Đô, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Có thể ở mỗi vùng miền, người Sán Chay sẽ có một số thay đổi nho nhỏ để phù hợp với với tập quán, tín ngưỡng. Bạn đọc có thể để lại ý kiến ở phần bình luận bên dưới và thảo luận với tác giả nhé. 

chuan-bi-gi-cho-nghi-thuc-khao-quan

Nếu bạn chưa biết về nghi thức Khao Quân của người Sán Chay, có thể đọc thêm tại:

Ý nghĩa tên gọi Khao Quân của người Sán Chay

Khao Quân trong tổng thể nghi lễ vòng đời của người đàn ông Sán Chay

Lựa chọn ngôi nhà tổ chức Khai Dắp

Công đoạn chuẩn bị đầu tiên và quan trọng nhất chính là chọn nhà. Thầy cúng là người đứng ra tìm một ngôi nhà phù hợp để tiến hành nghi thức. Cụ thể, ngôi nhà tổ chức nghi thức Khao Quân cần đáp ứng những điều kiện sau: 

Là nhà sàn

Đó phải là ngôi nhà sàn và cột kèo chắc chắn. Khao quân là sự xuất – nhập của hồn vía. Người thực hiện sẽ trải qua nhiều tiến trình khác nhau. Với sự hùng hậu của một đội quân như vậy thì chắc chắn ngôi nhà tiến hành nghi lễ phải thật chắc chắn, đảm bảo không bị sập. 

Không phải tất cả những ngôi nhà sàn đều có thể tổ chức. Ở đây, các thầy sẽ ưu tiên chọn nhà sàn có kiểu thiết kế như xưa. Tức là trong nhà phải có một phần nhô được thiết kế cao hơn của mặt bằng chung. Phần này sẽ kéo dài bằng chiều dài của sàn nhà, rộng khoảng 1m50, cao hơn mặt sàn khoảng 15cm. Vị trí này được thiết kế ở nơi gần cửa sổ bởi vì đây là nơi tiếp khách trang trọng, lịch sự của gia chủ.  

nha-san-cua-nguoi-san-chay

Mẫu nhà sàn truyền thống của người Sán Chay. Chụp tại tại làng văn hóa các dân tộc Việt Nam Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội

Đối với người Sán Chay khách đến nhà chơi đều là khách quý. Nên họ sẽ làm nơi tiếp khách cao hơn so với mặt bằng chung để thể hiện lòng hiếu khách đó. Trong nghi thức khao quân, người Sán Chay quan niệm thần thánh là nhân vật tối cao nhất, cần được tôn kính giống như khách đến nhà chơi. Do đó họ sẽ chọn ngôi nhà có kiểu thiết kế như vậy.

Ngày xưa nền của sàn nhà thường được làm bằng tre dập nhỏ. Ngày nay hầu như các ngôi nhà sàn của người Sán Chay đã lát bằng gỗ. Điều này tạo ra được sự chắc chắn hơn rất nhiều so với sàn nhà cũ. Tuy nhiên sẽ khiến những người thực hiện nghi lễ cảm thấy đau nhức mắt cá chân khi liên tục đập mạnh xuống nền trong mấy ngày liền. Đúng là đổi mới, song lại có nhiều điều bất tiện. 

Bên cạnh đó, kiến trúc nhà sàn của người Sán Chay cũng đã có nhiều biển đổi. Họ làm sàn nhà kiểu bằng phẳng, hay thậm chí là thay thế bằng nhà xây cao, rộng. Vì vậy mà các thầy cũng đã coi những tấm ván to mà họ gõ lệnh bài xuống giống như nơi cao nhất để đón tiếp các vị Thánh. 

Trong nhà phải có bàn thờ Thánh 

Thứ hai, ngôi nhà được chọn bắt buộc phải có bàn thờ Thánh. Điều đó đồng nghĩa với việc trong nhà phải có người làm thầy cúng. Bởi vì chỉ có thầy cúng mới được lập bàn Thánh để thờ phụng. Trong nhà có bàn thờ Thánh tức là người đó đã có thể kết nối với thế giới tâm linh, với thế giới của các vị thần. Trong lúc tiến hành nghi lễ, thầy cũng sẽ thỉnh Thánh ở đó xuống chứng dám.

Còn nếu chọn ngôi nhà mà không có bàn thờ Thánh thì thần Thánh sẽ không biết đường tìm xuống theo lời mời gọi của các vị thầy cúng. Khi đó nghi thức khao quân sẽ không thể tiến hành.

ban-tho-thanh-trong-nha-thay-cung

Bàn thờ Thánh do tác giả chụp tại nhà thầy Cả Vi Văn Cải (Pháng 3, Phú Đô, Phú Lương, Thái Nguyên)

Thuận tiện đi lại 

Ngôi nhà được chọn phải xa mặt đường to và gần khu vực có nhiều nam giới đăng ký thực hiện khao quân. Lý do này dễ hiểu bởi lẽ nếu chọn một ngôi nhà ngay mặt đường thì quá trình khao quân sẽ gây ồn ào cho mọi người xung quanh. Ngược lại những phương tiện xe cộ đi lại ở ngoài đường sẽ làm ảnh hưởng đến nghi thức. 

Gia đình hạnh phúc, đề huề 

Trong ngôi nhà được lựa chọn, gia đình phải đủ cả vợ chồng và con cái. Điều này vô cùng quan trọng, gắn với quan niệm về sự sum vầy, hạnh phúc. Cũng ngầm mong muốn những người đàn ông sau khi trải qua nghi lễ sẽ thêm phần trưởng thành, có trách nhiệm vun đắp cho gia đình, làng xóm, cộng đồng. 

Có thể nói chọn nhà là một công đoạn vô cùng quan trọng. Nó không chỉ đầy đủ chắc chắn về mặt hình thức mà còn phải tròn trịa về mặt tinh thần. Tất cả sẽ góp phần làm cho nghi thức diễn ra thuận lợi và tốt đẹp hơn.

Chuẩn bị lễ vật để thực hành nghi thức Khao Quân

Lễ vật sẽ là do đối tượng đến thực hiện nghi thức chuẩn bị. Mỗi người sẽ mang theo một con gà trống choai, một chai rượu, một đấu gạo tẻ, vàng hương và tiền hậu tạ cho các thầy (tùy tâm).

Thứ nhất, phải chọn gà trống choai. Vì theo quan niệm đồng bào, gà trống choai là con gà khỏe mạnh và tinh khiết, “chưa biết đến tình yêu”. Tiếng gáy của nó sẽ vang vọng khắp đất trời, gọi mặt trời lên sưởi ấm cho nhân loại. Đây là một biểu tượng văn hóa vô cùng độc đáo của tộc người Sán Chay. Khi bắt đầu tiến hành nghi thức khao quân, người ta sẽ thịt gà này để cúng thần thánh, tổ tiên, địa trạch với lòng thành kính và tôn nghiêm nhất.

Số tiền mà con hương mang đến một phần sẽ được giao cho người đầu bếp để họ chuẩn bị thức ăn. Một phần sẽ được giao cho các thầy khi nghi thức kết thúc như một cách để báo ơn các thầy đã giúp đỡ.

Chuẩn bị ván to 

Gọi là ván to vì nó thực sự có kích thước rất lớn. Trước khi nghi thức bắt đầu, những thành viên khỏe mạnh sẽ được cử đi khiêng tấm ván về. Thường thì ván đặt trong đình làng thổ công của một số làng. Nó dài khoảng 2m đến 2m50, rộng 40cm, cao 50cm. 

Ván đạt trên đầu ngay bên dưới bục cao của ngôi nhà. Đây cũng là nơi “làm việc” chính của các thầy. Số ván sử dụng tùy theo chiều dài của ngôi nhà, thường thì ba miếng là đủ. Ván cũng được làm bằng gỗ lim giống như lệnh bài, ấn Ngọc Hoàng. Chính vì vậy, nó đủ sức chắc chắn  để các thầy gõ lệnh bài xuống; hoặc có thể dùng để thay thế bục cao làm nơi trang trọng để tiếp các thánh khi người “hạ bàn”. 

chuan-bi-van-to-trong-nghi-thuc-khao-quan

Ván to được kê ngay bên dưới bục cao của nhà sàn 

Chuẩn bị đèn cầy cho nghi thức Khao Quân

Theo phong tục cổ xưa truyền lại, trong khi thực hiện nghi thức khao quân luôn luôn phải có cây đèn cầy. Mặc dù ngày nay mọi thứ đều khá tiên tiến, nhưng những người Sán Chay bắt buộc phải sử dụng loại đèn cổ này. Không hoặc hạn chế thay thế bằng loại đèn khác. 

Đèn cầy hay còn gọi là đèn dầu. Đèn có một bầu đựng dầu làm bằng gốm sứ hoặc thủy tinh; một sợi dây bấc bên trong dệt bằng sợi bông, đoạn dưới nhúng trong dầu để hút dầu lên, đoạn trên nhô lên khỏi bầu. Sợi bấc được chỉnh độ dài bởi một hệ thống nút vặn. Bên trên có một chụp hở hai đầu, một đầu khớp với bầu dầu, một đầu để tỏa khói lửa khi đốt đèn. 

Thuở xưa khi chưa có ánh điện, người ta sử dụng đèn cầy để chiếu sáng. Và trong lễ khao quân cũng vậy. Các thầy đốt đèn vừa để chiếu sáng không gian, sưởi ấm cho tất cả mọi người; vừa để soi đường cho các Thánh về. 

Ngày nay mặc dù có đèn điện nhưng vẫn cần có đèn cây khi sắp bàn lễ. Trong nghi thức thường có 3 đến 4 cây đèn. 

Chuẩn bị bát gạo, khăn ấn ( tấm vải trắng)

Ngoài những vật dụng trên, người Sán Chay sẽ chuẩn bị một bát gạo đầy, trên có tấm khăn ấn (khăn trắng) dài khoảng 1m, rộng 20cm gấp lại. Trong khi thực hiện nghi thức, thầy cúng vừa gõ vào ván, vừa lấy nắm gạo tung ra sau. Sau khi cúng xong thầy sẽ lấy khăn về nhà xem như là lộc. Đây cũng chính là loại khăn dùng để đeo tang sau khi gia đình có người thân qua đời. Còn gạo đại diện cho lương thực của con người để duy trì sự sống.

chuan-bi-gao-khan-thuc-hanh-nghi-thuc-khao-quan

Gạo đặt trong bát. Phía trên có khăn ấn và tiền vàng

Cây chuối

Vì nơi thực hiện nghi thức không phải nơi cố định ở một chỗ trong suốt các năm mà sẽ thay đổi từ nhà này qua nhà khác. Vậy nên người Sán Chay không dùng bát hương. Thay vào đó, họ sẽ chọn cây chuối có đường kính khoảng 10cm, cắt nhỏ ra với chiều cao khoảng 7-10cm để cắm hương khi tiến hành nghi thức. Sau khi khao quân kết thúc, đoạn thân chuối sẽ bỏ đi. Trong cúng giải hạn, địa trạch hay tang ma, người Sán Chay cũng dùng nó. Phần cũng vì cây chuối mềm, tiện lợi và sẵn có. 

Cây tre

Trong hai ngày đầu, người ta sẽ chọn một cây tre dài buộc lên các cây cột cách mặt sàn 50cm. Đây phải là cây tre thẳng, không quá to, không quá nhỏ mà vừa đủ. Thầy cúng sẽ viết tên và tuổi của con hương ra giấy bằng tiếng Hán Nôm rồi dán lên tre, treo ở trước mặt để đọc khi tiến hành nghi thức.  

Người đến thực hiện chưa được cầm hương mà phải cầm những thanh tre đã được vót nhẵn trong 2 ngày đầu. Thanh tre dài khoảng 30cm, rộng 1cm, vót mỏng dẹt. Phần đập xuống nền nhà được chẻ nhỏ để tạo tiếng kêu, phần tay cầm thì giữ nguyên.

Từ ngày thứ 3 (tức mùng 04/01 âm lịch), những người hỗ trợ sẽ tìm thêm ba cây tre nữa, tương đương cây trước. Chặt tre vừa đủ với chiều cao từ sàn đến mái. Đầu dưới buộc vào cây tre ngang đã có trước đó. Đầu trên buộc vào thanh ngang gần nhất trên nóc nhà. Ba cây tre này được buộc qua giữa các cột, khoảng cách đều nhau. Trên đoạn giữa ở mỗi cây tre đều có đục 3 lỗ và dán một mảnh giấy trắng nhỏ che đi.

chuan-bi-gi-cho-nghi-thuc-khao-quan

Chuẩn bị những thanh tre 

Nước thơm

Nước thơm là phần mà chủ nhà sẽ chuẩn bị. Thầy cúng và người đến tham gia sẽ dùng nước thơm rửa chân tay, mặt mũi cho thật sạch sẽ trước khi đón Thánh. Nước thơm bao gồm lá sả, lá bòng/ lá bưởi, cây thơm. Những nguyên liệu đem rửa sạch rồi cho vào nồi nấu lên. 

Đây cũng chín là loại nước thơm mà mỗi gia đình sử dụng vào tối giao thừa để tắm rửa. Nó vừa để rửa sạch những bụi bặm, trần tục; vừa giúp cơ thể thơm mát trước khi bước vào khao quân. Loại nước này cũng được coi như là nước thánh trong quá trình tiến hành nghi thức.

Thầy cúng chuẩn bị gì cho nghi thức Khao Quân?

Thanh kiếm

Từ hai ngày sau các thầy cúng phải mang theo kiếm. Thanh kiếm được thầy cúng người Sán Chay xem như là báu vật nên cất giữ rất kỹ. Hầu như kiếm chỉ được dùng trong lễ khao quân hàng năm và tang ma. Đó cũng là vật được lưu truyền từ đời này sang đời khác, chỉ có một số thầy cúng mới may mắn sở hữu. Thanh kiếm này dùng để xua đuổi tà ma quấy nhiễu. Đây cũng là báu vật tượng trưng cho sức mạnh của Ngọc Hoàng. Có thanh kiếm ấy, lũ ma quỷ sẽ không dám đến nhũng nhiễu dân lành.

Kiếm của người Sán Chay phần: Kiếm và phần bao. Khi không sử dụng, thầy cúng phải đóng bao lại, cuốn bằng vải trắng bên ngoài. Chỉ có những dịp được phép sử dụng mới rút kiếm ra khỏi bao. 

Sách – Văn tự, bài cúng cổ của người Sán Chay

sach-co-cua-nguoi-san-chay

Văn tự cổ của người Sán Chay được thầy cúng lưu giữ. Ảnh tác giả chụp từ kho sách của thầy cúng Trần Văn Thành 

Sách là một phần không thể thiếu trong khao quân. Nhưng không phải là một quyển mà rất nhiều quyển khác nhau, ghi rõ tiến trình, bài cúng. Những cuốn sách quý này được đặt trong túi rút hoặc rương. Mỗi khi cúng lễ xong, sách sẽ được cất lại đúng vị trí và để trên cao, không để bất cứ ai hay còn gì bước qua. 

Trong khao quân có bốn quyển sách quan bắt buộc là: sách khau dắp (khao quân), sách bảo hộ, sách đặt tên và sách bản thổ. Trong đó, quyển sách khau dắp là quan trọng nhất. Nó vừa nêu lên các bước chuẩn bị cũng như cách thức tiến hành; lại vừa có một số bài cúng, niệm dành cho thầy cúng thực hiện. Các loại sách này được dùng một cách linh hoạt trong khi tiến hành nghi thức.

Lệnh bài

lenh-bai-cua-thay-cung-san-chay

Lênh bài của Thầy Cúng có viết chữ Sán Chay: “nhộc vung chếch lui lềnh”

Mỗi thầy cúng đều có một lệnh bài riêng. Trên mỗi lệnh bài có ghi dòng chữ bằng tiếng Hán Nôm, theo cách đọc của người Sán Chay là “nhộc vung chếch lui lềnh”. Câu nói này như một sắc lệnh của Ngọc Hoàng để trừ ma quỷ, làm cho ma quỷ không dám tới gần nơi diễn ra nghi thức. 

Lệnh bài này to hơn thẻ âm dương, là một khối hình thang cân, đầu nhỏ rộng khoảng 3cm, đầu to rộng khoảng 4cm. Người thầy mo chủ trì sẽ lấy lệnh bài này để gõ lên hai tấm ván đã chuẩn bị từ trước để tạo ra âm thanh. Trong quá trình thực hiện diễn ra, đó chính là cách thức để gọi các thánh ở xa về nhập vào thầy cúng và con hương. Các thầy sẽ gõ đầu to xuống ván, tay cầm đầu nhỏ cứ vậy mà gõ liên tục cho tới khi nghi thức kết thúc.

Thẻ âm dương (cáu chay)

the-am-duong-chuan-bi-cho-nghi-thuc-khao-quan

Thẻ âm dương chuẩn bị cho nghi thức Khao Quân

Đã nói đến âm dương tức là nó phải có đôi cặp. Chính vì vậy thẻ âm dương có hai chiếc và nhỏ hơn nhiều so với lệnh bài. Trên thẻ âm dương không khắc chữ. Hai thẻ này sẽ phình to trên lưng, mỗi thẻ có một mặt được làm phẳng để khi ghép với mặt kia sẽ tạo thành một cặp tròn trịa. 

Nếu như lệnh bài chỉ có ở nhà của những thầy cúng thì thẻ âm dương có trong mỗi gia đình. Đây là biểu tượng cho sự cân bằng về âm dương. Trong các lễ giải hạn, cúng gia trạch, ma chay, khao quân,… người Sán Chay đều phải sử dụng đến thẻ âm dương. 

Các thầy cúng muốn xin điều gì đó cho gia chủ thì sẽ bọc hai thẻ âm dương này vào vạt áo và đọc lời cúng. Sau đó tung hai thẻ lên để rơi tự do xuống đất. Họ tung cho đến khi nào một thẻ úp vào một thẻ ngửa thì sẽ ngừng lại. Coi như điều cầu xin đã được thần thánh, tổ tiên chấp nhận. 

Trong nghi thức khao quân, thầy chỉ tung thẻ bài cho lần cúng mở đầu để xin sự đồng ý của tổ tiên, thổ địa nơi tiến hành nghi thức và các thần thánh. Còn khi nghi thức được tiến hành thì các thầy sẽ sử dụng đến lệnh bài là chủ yếu.

Ấn Ngọc Hoàng 

an-ngoc-hoang-cua-nguoi-san-chay

Chuẩn bị cho nghi thức Khao Quân không thể thiếu Ấn Ngọc Hoàng. Ảnh tác giả chụp lại ấn Ngọc Hoàng do thầy Trần Văn Thành lưu giữ

Ấn Ngọc Hoàng được sử dụng khi thầy viết sớ tên tuổi của những người đến thực hiện. Tờ sớ có dấu ấn đỏ chứng tỏ những người đến đã được Ngọc Hoàng chấp nhận. 

Lệnh bài, thẻ âm dương và ấn Ngọc Hoàng đều được làm bằng gỗ lim hoặc gỗ nghiến chắc chắn. Gỗ này đã ngâm dưới nước rất lâu. Riêng với ấn Ngọc Hoàng và lệnh bài thì cầu kì hơn thẻ âm dương. Vì trên mặt của hai vật này có khắc chữ, ký hiệu. 

Bằng tài năng và sự tỉ mỉ của người thợ điêu khắc xưa, họ đã khắc nên những dòng chữ thật đẹp, thật uyển chuyển. Trong khi đó vẫn hết sức tôn nghiêm, kính trọng. Trên ấn Ngọc Hoàng, từng nét chữ uốn lượn như rồng múa phượng bay. Tất cả đều được quy tụ trong tâm người thực hiện. Để từ đó, những vật dụng này sẽ tiếp tục lưu truyền từ đời này sang đời khác.

Chuẩn bị mũ

Cuối cùng, để nghi thức được tiến hành đúng theo quy định, cả thầy cúng và những người đến tham gia đều phải chuẩn bị cho mình một chiếc mũ lưỡi trai đội đầu trong quá trình thực hiện. Chiếc mũ này sẽ giúp cho ma quỷ không thể tới gần mọi người. Đồng thời làm cho “dắp” của người đàn ông sẽ lên nhanh và không bị mất đi. 

Đối với thầy cúng người Sán Chay, mũ là vật bất ly thân khi tiến hành mọi nghi thức, nghi lễ kết nối thế giới tâm linh.

nghi-thuc-khao-quan-cua-nguoi-san-chay

Thực hành nghi thức Khao Quân của người Sán Chay do tác giả chụp lại trong quá trình điền dã

Như vậy để nghi thức khao quân diễn ra trọn vẹn, các thầy cúng, con hương và cả những người đến trợ giúp đều phải chuẩn bị những vật dụng cần thiết. Nó không chỉ là những quan niệm về mặt tâm linh mà còn mang tính thực tế rất cao. Chuẩn bị cho nghi thức khao quân sẽ giúp tiến trình được diễn ra một cách thuận lợi hơn. Tránh phạm vào những điều tối kỵ khi kết nối với thế giới tâm linh. 

“Bản quyền thuộc về blog Sanchih2t.com. Mọi hình thức copy, trích dẫn cần được sự đồng ý của tác giả, ghi rõ nguồn” 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.