Di tích lịch sử Đình Làng Pháng tại Phú Đô, Phú Lương, Thái Nguyên – Nơi hội tụ văn hóa, tín ngưỡng, dấu ấn lịch sử

Ngày 28-12-2018, UBND tỉnh Thái Nguyên đã ban hành Quyết định công nhận xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh đối với đình làng Pháng, xã Phú Đô, huyện Phú Lương. Không chỉ có ý nghĩa về mặt tín ngưỡng, văn hóa, Đình Làng Pháng 2 còn gắn liền với những mốc lịch sử quan trọng của dân tộc, của người anh hùng Dương Tự Minh. 

dinh-lang-phang-2
Di tích lịch sử đình làng pháng 2

Đình Làng Pháng – Nguồn gốc khởi tạo

Đình làng Pháng 2 được bao bọc bởi những cây cổ thụ cao, tuổi thọ lâu đời. Lưng Đình tựa sơn, mặt tiền hướng ra cánh đồng rộng mênh mông.  Lối vào Đình đã được người dân cùng chính quyền xã trùng tu, thuận tiện cho du khách và các nhà nghiên cứu ghé thăm. Đây là nơi cộng đồng Sán Chay thực hành nghi lễ cúng bái hàng năm để cầu mong các vị thánh thần phù hộ cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Theo các tư liệu lịch sử, đồng bào Sán Chay là những người đầu tiên đến định cư tại xã Phú Đô vào cuối thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX. Họ đã tích lũy cho mình một kho tàng văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng phong phú; những quan niệm và cách đối nhân xử thế giữa người với người, giữa con người với thiên nhiên. 

Trong kho tàng tri thức văn hóa tín ngưỡng của đồng bào Sán Chay, họ quan niệm có sự tồn tại của thế giới tâm linh. Ở đó có các vị thần, thánh, cai quản. Và những nghi thức, lễ tiết ra đời được xem như một phương tiện quan trọng để giao tiếp với các lực lượng siêu nhiên, truyền tải mong muốn, ước nguyện của con người đến các vị thần. Cùng với đó, người Sán Chay đã xây dựng nên những ngôi Đình, Miếu, Đền Thổ Công để cộng đồng cùng đến đây và thực hành nghi lễ. Đình Làng Pháng 2 cũng vì thế được  xây dựng. 

Giá trị về kiến trúc 

So với kiến trúc Đình Làng của người Việt, ngôi Đình tại xóm Pháng 2 có phần nhỏ, kiến trúc đơn giản, không sử dụng họa tiết chạm khắc cầu kỳ. Ngôi Đình được xây dựng theo kiểu 1 gian 2 trái với những vật liệu quen thuộc như gạch, ngói móc, gỗ xoan. 

Ngôi Đình ở thời điểm hiện tại được trùng tu từ năm 1994 và vẫn giữ được những nét nguyên sơ về mặt kiến trúc. Chỉ khác, ngôi Đình nguyên bản đầu tiên được xây cao, có thêm phần sập ngồi giống nhà sàn. Gian giữa bày một án gian bằng gỗ được chạm khắc các đề tài tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng) một cách tỉ mỉ. Mặt hồ phù để mộc nguyên bản, không sơn son thếp vàng, được phủ một lớp bụi thời gian nên có phần cổ kính. 

Phía trên của gian giữa là một bàn thờ treo lửng có trạm nổi đôi rồng chầu mặt trời, được gọi là thượng cung. Đỉnh thượng cung treo bức hoành phi lớn có khắc 4 chữ Hán: Thượng Đẳng Tối Linh (thượng thần đẳng tối linh thiêng). Xung quanh thượng cung được bao bọc bởi các tấm ván gỗ và chỉ được mở ra khi thực hành nghi lễ. 

ban-tho-trong-dinh-lang
Bàn thờ lửng chạm khắc đôi rồng chầu mặt trời trong Đình Làng Pháng 2

Phần tường phía sau trang trí những bức tranh Thập Điện Diêm Vương, mô tả quá trình linh hồn sau khi xuống dưới âm phủ sẽ phải chịu những hình phạt do tội lỗi gây ra lúc còn sống. Bức tranh được vẽ cầu kỳ, tỉ mỉ trên tường nhà là một bằng chứng quan trọng về thế giới tâm linh phong phú của người Sán Chay. 

buc-tranh-trong-dinh-lang
Bức tranh mô phỏng khi con người trở về thế giới bên kia

Về giá trị lịch sử 

Đình Làng Pháng 2 được nhận Thần sắc kê khai năm 1938, 2 đạo sắc phong đời vua Duy Tân thứ 3 và vua Khải Định năm thứ 9 về việc cho phép người dân Pháng 2 tổ chức nghi lễ thờ phụng vị thần Cao Sơn Quý Minh và xếp vào hạng Thượng Đẳng Thần. 

Cao Sơn Quý Minh là vị anh hùng Dương Tự Minh, người dân tộc Tày, quê ở làng Quan Triều, phủ Phú Lương. Ông là Thủ Lĩnh được vua Lý giao phó cai quản phủ Phú Lương. Đây là vùng đất có vị trí chiến lược quan trọng trong việc bảo vệ biên cương đất nước dưới thời 3 vị vua nhà Lý (Lý Nhân Tông, Lý Thần Tông và Lý Anh Tông). 

Cai quản ở phủ Phú Lương, ông đã giúp nhân dân có cuộc sống bình yên, mùa màng tươi tốt, ấm no. Chính vì thế, sau khi ông mất, người dân phủ Phú Lương nhớ ơn và lập đền thờ ông trên Núi Đuổm. Tương truyền đây là nơi mà các tiên nữ hay giáng trần và ngồi đánh cờ, nơi thiên thời, địa lợi nhân hòa, có thể quan sát cả một vùng Phú Lương rộng lớn. 

ban-tho-than-trong-dinh-lang

Người dân Phú Đô nhớ ông vị thủ lĩnh tài ba và cũng lập ông làm Thành Hoàng làng, thờ tại Đình Làng Pháng. Hàng năm vào mùng 2 tháng Giêng, mùng 2 tháng 2 và mùng 2 tháng 6 âm lịch, người dân tổ chức dâng lễ để tạ ân Thành Hoàng đã phù hộ, độ trì; đồng thời cầu mong thần tiếp tục phù hộ cho mùa màng sau. Theo lời kể của già làng Trần Văn Thành, vị trí đặt Đình Làng Pháng hiện tại là nơi mà xưa kia ông Dương Tự Minh đến thăm và dừng chân. Đây cũng là vị trí có thế đất đẹp, được ví là “đầu rồng” khi xem xét địa lý phong thủy của Pháng 2, Phú Đô. 

Như vậy, Đình Làng Pháng 2 gắn liền với một thời kỳ lịch sử quan trọng của dân tộc, gắn liền với tên tuổi của người anh hùng dân tộc Dương Tự Minh. 

Về tín ngưỡng văn hóa 

Tín ngưỡng thờ Thành Hoàng Làng cũng có trong cộng đồng người Sán Chay. Đình Làng Pháng của cộng động Sán Chay thờ vị thành hoàng Cao Sơn Quý Minh – là người có công với nước, với dân trong cuộc kháng chiến đánh đuổi ngoại xâm, khai hoang, mở đất, truyền dạy nghề cho dân làng. Đây là một nét đẹp trong văn hóa tín ngưỡng của người dân bản địa, tiếp nối truyền thống uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây của cha ông ta. 

Theo ông Vi Chính Quyền (Xóm Pháng 2, xã Phú Đô), xưa kia, lễ hội Đình Làng được tổ chức vào các ngày: mùng 10 tháng 1; Mùng 10 tháng 4; Mùng 10 tháng 8 và mùng 10 tháng 12 âm lịch. Mỗi hộ gia đình lại góp xôi, gà dâng lên Đình thờ Thành Hoàng và Miếu Thần Nông cầu cho mùa màng bội thu. Phần lễ được tiến hành ở sân đình, còn được gọi là lễ Cầu Mùa. Trong đó có điệu nhảy Tắc Xinh cầu mùa đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh Thái Nguyên. 

Phần hội bao gồm các trò chơi dân gian truyền thống, thi hát sấng cọ… Là nơi sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng và gắn kết cộng động người Sán Chay với các dân tộc xung quanh. 

ve-dan-toc-san-chay
Điệu nhảy Tắc Xình của người Sán Chay (sưu tầm)

Ngày nay, nghi lễ đã được tiết giảm, chỉ tổ chức dân lễ vào các ngày mùng 2 tháng 1, mùng 2 tháng 2 và mùng 2 tháng 6 âm lịch. Nhảy Tắc Xình và phần hội hầu như đã bị cắt bỏ vì kinh phí tổ chức eo hẹp. 

Người chủ trì là già làng được người dân tín nhiệm; đồng thời cũng là thầy cúng cao tay tại xã Phú Đô – ông Trần Văn Thành, Trần Văn Quyên. Thông quá những bài sớ, thẻ âm dương, từng hồi trống thúc, họ đại diện cho cho người Sán Chay giao tiếp với thần linh. Truyền tải những mong muốn, ước nguyện của cộng đồng mình để thần linh che chở, phù hộ. 

Tuy vậy, nghi lễ vẫn mang giá trị văn hóa sâu sắc. Là những dịp sinh hoạt tín ngưỡng đặc biệt quan trọng của cộng đồng Sán Chay tại Pháng 2, Phú Đô, Phú Lương, Thái Nguyên. Góp phần giáo dục truyền thống, lòng tự tôn, tự hào dân tộc; lòng biết ơn đối với những người có công. 

Đình Làng Pháng – Biểu tượng văn hóa của người Sán Chay tại Phú Đô

Đình Làng Pháng được khởi nguồn từ các bậc cha ông nhiều đời trước của người Sán Chay. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, chứng kiến nhiều sự đổi thay, ngôi Đình Làng nhỏ giữa đại ngàn cổ thụ vẫn sừng sững ở đó. Là một biểu tượng hội tụ cả giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng của người Sán Chay. 

di-tich-lich-su-dinh-lang-phang

Có thể nói, Đình Làng Pháng 2 không chỉ mang ý nghĩa văn hóa tín ngưỡng tâm linh của một cộng đồng người. Mà còn là dấu tích lịch sử quan trọng. Góp phần thể hiện tư tưởng đạo lý uống nước nhớ nguồn của người Sán Chay. Là biểu tượng văn hóa lịch sử quan trọng trường tồn với thời gian. Tô điểm thêm cho truyền thống văn hóa, văn hiến lâu đời cùng làng quê Việt Nam.

“Bản quyền thuộc về blog Sanchih2t.com. Mọi hình thức copy, trích dẫn cần được sự đồng ý của tác giả, ghi rõ nguồn” 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.