Ông tôi… Một Thầy Cúng cao tay trong làng!

Ông nội tôi là một thầy cúng cao tay trong làng. Từ bé, tôi đã thấy mọi người hay đến nhờ ông xem sách cổ rồi lại mời ông đi cúng, làm lễ. Càng lớn tuổi, lịch của ông lại càng dày đặc. Từ hiếu hỉ, tang ma, mừng thọ, giải hạn, lên nhà mới đến cúng đình làng, thổ công… gần như không một lễ nào ông không tham gia. Thậm chí có những lần ông đi liên tiếp nhiều ngày, đến nỗi con cháu muốn gặp còn khó. 

thay-cung-nguoi-san-chay

Ông – Người mang trong mình năng lực đặc biệt…

Tôi đi học xa nhà. Vì thế, mỗi lần được nghỉ về quê, tôi đều dành ít nhất nửa ngày để “tám chuyện” với ông bà và các em cho đỡ nhớ. Hôm ấy, khi đang ngồi bên cửa sổ, tôi được tận mắt chứng kiến một gia đình mặc quần áo tang đến quỳ gối khấn vái trước cửa nhà ông. Hỏi ra mới biết, người nhà của họ vừa mất. Vì ông tôi là “Già Làng” cai quản Thổ Công nên gia đình họ phải đến báo cáo. Ngày làm đám, người nhà sẽ chuẩn bị đồ lễ để ông làm lễ báo cáo Thổ Công, Thổ Địa. 

Đến đây, tôi bắt đầu mường tượng: phải chăng thầy cúng ấn chứa một nguồn năng lượng đặc biệt? Để rồi chính năng lực ấy đã giúp họ được cộng đồng vô cùng kính trọng và nể phục. 

Hồi là sinh viên năm 3, tôi đưa vài người bạn về thăm quê. Chỉ trong nửa buổi sáng, có đến 2 người vào tìm ông. Người thì nhờ ông xem ngày lành tháng tốt cưới dâu. Người thì tỏ bày rằng trong nhà có chuyện lục đục. Cậu con trai đau chân đi viện, chữa thuốc mãi không khỏi. Muốn nhờ ông xem giúp có chuyện gì không. Tôi dám chắc mấy người bạn của tôi sẽ nghĩ có gì đó mê tín ở đây. Còn tôi, tôi chỉ lặng lẽ quan sát biểu cảm và cách xử lý của ông. 

thay-cung-nguoi-san-chay

Sau khi nghe trình bày, ông chỉ cười nhẹ nhàng mà bảo: “Chắc không có chuyện gì đâu. Đau chân thì phải đi viện khám lấy thuốc là chuẩn rồi. Nhưng cứ để ông xem xem có gì không”.

Sau một hồi thắp hương, làm lễ trước bàn thánh, giở sách Bách Lộc Đại Thông Sư xem ngày giờ, ông ra và bảo: “Ông nội nhà này đòi ăn con gà nhỏ (ông nội đã mất). Ngày kia rằm, cứ đặt lễ lên như bình thường, không cần phải lo lắng. Còn lại không có chuyện gì đâu. Đau chân thì đi khám bác sĩ, uống thuốc đều là khỏi”

Sau khi nhận được câu trả lời, lúc ra về, cô ấy không quên gửi ông chút tiền. Hình như là tờ 100.000 đồng. Nhưng ông nhất quyết không cầm… Câu chuyện dừng lại ở tiếng cười đôn hậu của ông. Tôi cũng cảm nhận được sự thoải mái hiện ra rất rõ trên khuôn mặt của người phụ nữ kia. Giống như thắc mắc trong lòng đã được tỏ bày, an tâm mà sinh sống.

Khi chúng tôi chuẩn bị ra về, lại có người đến tìm ông. Điều đặc biệt là người này không phải thuộc nhóm dân tộc Sán Chay, mà là người Việt (người Kinh). Vì tò mò nên cả nhóm đã nán lại thêm chút nữa. Đó là trường hợp một người mất đồ, nghe loáng thoáng là số tiền lớn. Qua sự mô tả ngắn gọn của người đó, ông tiếp tục thắp hương lên bàn thánh, xem sách cổ, bấm ngón tay. Một lúc sau, ông quay ra, chỉ cho người đó đúng hướng, đúng nơi mất. Thậm chí còn tính toán được thời gian cần thiết để lấy lại món đồ. 

ong-toi-thay-cung-nguoi-san-chay

Lần tiếp theo về nhà, tôi không quên đem sự tò mò về kết quả đến hỏi ông. Và quả thật người đó đã tìm được đồ. Khi nghe tôi kể lại, cả nhóm bạn đều rất kinh ngạc. Tại sao thầy cúng lại có thể làm được những việc đó? Phải chăng thầy mang trong mình một năng lực đặc biệt mà người thường không thể có? 

Hai chữ “Thầy Cúng” vẫn thường khiến chúng ta nghĩ đến một cái gì đó thiên về mê tín dị đoan. Nhưng tại sao ở đây lại có nhiều người tìm đến sự giúp đỡ của thầy quá vậy? Thậm chí cả người “ngoại tộc” cũng tin tưởng mà tìm đến ông? Phải chăng chính năng lực đặc biệt ấy đã khẳng định tầm quan trọng đặc biệt của thầy cúng trong đời sống tinh thần của cộng đồng Sán Chay?

Sự việc trên như một cú hích rất mạnh thôi thúc tôi – một người con của dân tộc Sán Chay cùng những người bạn thân thiết cần phải nghiêm túc thực hiện một bài nghiên cứu sâu về năng lực đặc biệt của thầy cúng. Và hơn hết là vai trò quan trọng của thầy cúng người Sán Chay trong đời sống tinh thần, tâm linh của người Sán Chay. Và đương nhiên, người truyền cảm hứng, hỗ trợ tôi nhiều nhất vẫn là ông nội. 

Những gì tôi nhận lại, không chỉ là tấm bằng khen…

Dưới sự hướng dẫn tận tình của Giảng viên – TS. Mai Thị Hạnh, công trình nghiên cứu khoa học của chúng tôi đã đạt giải Nhì cấp Khoa và Giải Khuyến Khích cấp Trường. 

giai-nhi-nghien-cuu-khoa-hoc

Nhưng với riêng tôi, tấm giấy khen thưởng chỉ là một phần nhỏ. Điều quan trọng hơn cả là tôi đã khám khá thêm những nét đặc sắc của văn hóa dân tộc nói chung và Thầy Cúng người Sán Chay nói riêng. Tháo gỡ được cái mác – Thầy cúng mang theo mê tín dị đoan của rất nhiều người.

Nghiên cứu của chúng tôi, mặc dù chỉ trong phạm vi nhỏ hẹp tại một khu vực, nhưng cũng giúp tôi khám phá ra rất nhiều điều thú vị. Có thể, dưới con mắt của mình – một người Sán Chay sống trong cộng đồng – thì nó chỉ là những điều tất yếu, không có gì đặc sắc. Nhưng khi bắt đầu đứng ở góc độ nghiên cứu sinh, tập trung thời gian, sông sức tìm hiểu, thì tôi mới vỡ lẽ. Tất cả chính là văn hóa, là giá trị của cộng đồng, là bản sắc riêng của người Sán Chay.

Ông – Một kho tàng văn hóa “sống”

Không ngoa khi nói như vậy!. Bởi ngoài thực hành nghi lễ, trở thành cầu nối giữa con người với thế giới tâm linh, ông tôi còn là một kho tàng văn hóa “sống”. Ông bảo lưu rất nhiều văn tự, phong tục, trang phục giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Lưu giữ văn tự cổ 

Trong căn nhà sàn truyền thống có phần “cách điệu” để phù hợp với thời đại, ông có một góc làm việc riêng. Ở đó bày trí bàn Thánh, tranh thờ, pé le, ấn Ngọc Hoàng, Cáu Chay (thẻ âm dương) và rất nhiều văn tự cổ bằng chữ Sán Chay, đồ dùng hành nghề. 

Đặc biệt, hiện nay trong làng, ông là người duy nhất còn lưu giữ cuốn Bách Lộc Đại Thông Sư từ nhiều đời trước truyền lại. Cuốn sách có tuổi thọ hơn 200 năm, dày 216 trang, truyền lại từ nhiều đời trước. Làm nhà, lấy vợ, xem bói, tang ma, lịch vạn niên… tất cả đều được gọi gọn trong một cuốn sách. 

Ngoài ra, ông cũng sưu tầm và lưu giữ rất nhiều văn tự cổ khác như: các bài cúng giải hạn; cúng tang ma; cúng cầu mùa; hát sình ca; nhảy tắc xình… Mỗi cuốn sách giống như một khúc ruột, tất cả được ông bảo quản, nâng niu cẩn trọng. 

Lưu giữ chữ viết 

Chữ viết cổ của người Sán Chay giống chữ Hán Nôm 80 – 90%. Tất cả các bài cúng, sách cổ, điệu nhảy, hướng dẫn thực hành nghi lễ… đều được viết bằng loại chữ này. Và đương nhiên, là một thầy cúng cao tay, ông tôi viết chữ Sán Chay rất giỏi, rất đẹp. Ông có thể dịch từ chữ Sán Chay sang tiếng Việt một cách thành thục và ngồi viết chữ cổ một mạch mà không cần tra cứu. 

Vài năm trước trong một dịp về quê, tôi bắt gặp ông ngồi chép sách cổ. Hóa ra cuốn sách lâu đời đã có phần cũ kỹ, rách nát nên ông quyết định chép lại toàn bộ vào quyển mới. Ông viết liền tù tì trong vòng 1 tuần, bất kể là sáng hay chiều mà không biết mệt mỏi. Những đường nét, con chữ mềm mại, uyển chuyển, đều đẹp. 

chu-viet-nguoi-san-chay

Trong quá trình thực hành nghi lễ tang ma, ông là người trực tiếp soạn thảo bộ sách “Thím chì”. Trên đó có ghi tên con cháu của người mất đến làm lễ cúng bằng tiếng Hán Nôm. Quyển sách này sẽ được dùng vào đêm cuối cùng của tang ma và đốt theo người mất. Ông cũng không quên truyền dạy lại cho các thế hệ thầy cúng kế cận để duy trì phong tục tín ngưỡng của cộng đồng. 

Lưu giữ trang phục 

Kinh tế xã hội phát triển, quá trình giao lưu văn hóa giữa các tộc người mở rộng. Để bắt kịp với xu hướng đó, trang phục của người Sán Chay cũng đã có nhiều biển đổi qua các thời kỳ. Trước đây, họ mặc áo dệt từ bông, vải chàm thêu hoa văn ấn tượng. Nhưng hiện nay, tất cả cộng đồng ở khu vực Phú Đô đã chuyển sang âu phục. Thậm chí trong nhà còn không có lấy một bộ trang phục dân tộc truyền thống. 

Song, với vai trò là một thầy cúng, một “già làng”, tất cả trang phục dân tộc vẫn được ông lưu giữ một cách cẩn thận. Bao gồm cả: nam phục, nữ phục, trang phục của thầy cúng khi thực hành nghi lễ. Trên mỗi bộ lại có những hoa văn, họa tiết, màu sắc mang ý nghĩa riêng biệt. 

Hiểu rõ các tri thức dân gian, phong tục, điệu nhảy, câu hát truyền thống 

Không chỉ là một thầy cúng cao tay khi thực hành nghi lễ, ông tôi còn là người am hiểu tri thức dân gian, phong tục, câu hát, điệu nhảy truyền thống trong đời sống thường nhật. Ông thuộc Sinh Ca, có sách về Sinh Ca. Ông hiểu về Tắc Xinh từ cả ý nghĩa cốt lõi cho đến cách thức thực hiện. 

Năm 1996, Phú Đô tổ chức lễ hội Cầu Mùa Đình Làng Pháng, ông vừa trực tiếp chủ trì nghi lễ, vừa hướng dẫn các nam thanh nữ tú tham gia điệu nhảy. Sau này, khi ông Bùi Quang Sơn (trưởng phòng văn hóa thông tin huyện Phú Lương lúc bấy giờ) về tìm hiểu, phục dựng, ông tôi cũng tham gia tích cực vào việc cung cấp tài liệu, thông tin, cách thức thực hiện. 

Chính nhờ sự góp sức của ông; của tập thể cộng đồng người Sán Chay ở 2 xã Phú Đô, Tức Tranh); và niềm đam mê tìm hiểu văn hóa dân tộc của ông Bùi Quang Sơn, điệu nhảy Tắc Xình của người Sán Chay đã được công nhận là Di sản văn hóa Phí Vật Thể Quốc Gia. 

tranh-tho-cua-nguoi-san-chay

Và ông tôi – Một “ông lão” đã ngoài 80…

Ông tôi năm nay đã ngoài 80. Mái tóc bạc một chút, chân bước chậm một chút, những nếp nhăn đã xô vào nhau. Ấy vậy mà trộm vía ông vẫn khỏe mạnh và minh mẫn lắm. 

Ông đôn hậu, dễ gần, nhiệt tình và cực kỳ vui tính. Ông tôi có một bộ răng giả. Tôi vẫn nhớ ngày bé, mỗi lần đi học về, tôi và lũ bạn thường xuyên bị ông lôi răng giả ra trêu. Đứa nào đứa nấy chạy toán loạn và mang theo đầy ắp những tiếng cười. 

Ngoài những lúc đi cúng, ông dành thời gian đi bộ khắp xóm, gặp gỡ, trò truyện với mọi người. Ông cũng thường xuyên “trổ tài” bếp núc mà chẳng ngần ngại. Thậm chí vào mùa gặt, ông còn kiêm luôn đầu bếp chính lo việc hậu cần cho cả nhà. 

Là thầy cúng cao tay trong làng, song tuyệt nhiên tôi chưa bao giờ thấy ông ra vẻ kênh kiệu, cành cao hay khó gần. Càng không bao giờ dùng “năng lực đặc biệt” của mình để áp đặt người khác.
Là thầy cúng cao tay trong làng, nhưng tôi lại không bao giờ thấy ông mê tín dị đoan hay cố xúy người khác mê tín dị đoan. Ông biết xem bói, xem chỉ tay, thậm chí còn xem rất chuẩn. Nhưng ông không bao giờ xem một cách vô tội vạ. Chỉ những ai thực sự có công việc cần thiết, ông mới giở sách chỉ bảo. Càng là người thân trong nhà, ông càng không xem hoặc có chăng chỉ là nói qua quýt vài câu rồi cười chừ.  

Và là thầy cúng cao tay trong làng, ông không bao giờ ra giá; cũng chẳng đòi hỏi người khác phải chi bao nhiêu, trả bao nhiêu cho mỗi nghi lễ. Tất cả chỉ là tùy tâm. Dù nhận được bao nhiêu thì ông cũng vẫn vui vẻ. Có thể ông nghèo về vật chất nhưng lại giàu tình yêu thương, quý mến, kính trọng của làng trên xóm dưới.  

Ông là thế! Một ông lão ngoài 80 chân chất, mộc mạc nhưng lúc nào cũng lan tỏa năng lượng tích cực cho mọi người xung quanh. 

Cuối cùng, tôi muốn dành sự biết ơn và trân trọng của mình cho ông: một thầy cúng cao tay trong làng; một kho tàng văn hóa; một con người bình dị, đôn hiền hậu, vui tính, dễ gần. Cảm ơn ông vì tất cả. Vì đã truyền cảm hứng, thôi thúc tôi tìm hiểu nghiêm túc về văn hóa dân tộc Sán Chay.

Trong series tiếp theo, mời độc giả cùng tôi tìm hiểu chuyên sâu về chủ đề: Thầy cúng người Sán Chay. Hy vọng những gì tác giả chia sẻ sẽ giúp độc giả hiểu hơn về văn hóa dân tộc Sán Chay cũng như góc nhìn đặc biệt về người hành nghề Thầy Cúng. 

“Bản quyền thuộc về blog Sanchih2t.com. Mọi hình thức copy, trích dẫn cần được sự đồng ý của tác giả, ghi rõ nguồn” 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.