Quá trình phục dựng và phát triển điệu nhảy Tắc Xình tại Phú Đô, Phú Lương, Thái Nguyên

Điệu nhảy Tắc Xình của người Sán Chay tại Phú Đô tưởng chừng bị lãng trong cuộc sống bộn bề. Thế nhưng, với niềm đam mê và tâm huyết của nhiều con người, nhiều thế hệ, vũ điệu rừng xanh ấy một lần nữa sống dậy. Nhưng lần này là một sức sống mạnh mẽ và sục sôi hơn cả. Quá trình phục dựng điệu nhảy Tắc Xinh – cũng đồng thời phục dựng nét văn hóa truyền thống độc đáo của người Sán Chay. 

Năm 1996, Điệu nhảy Tắc Xình âm vang trong hội Đình Làng Pháng

Năm 1996, xã phú Đô đã tổ chức hội Đình làng tại sân đình mà ngày nay chính là nơi đặt trụ sở của Ủy Ban Nhân Dân xã. Năm ấy ông Vi Chính Quyền làm Bí thư chi bộ đã họp và đưa ra các kiến nghị khôi phục điệu nhảy Tắc Xình. Năm 1996 vừa là năm thực hiện kế hoạch hóa gia đình vừa là lần đầu tiên mở hội cho xóm Pháng 2. Trong dịp lễ hội ấy, ông Giao (trú tại xóm Pháng 2) là người đứng đầu trong việc chỉ huy đội kèn (pé lè). Cùng với đó là ông Vi Văn Cải và ông Trần Văn Thành. Điệu nhảy Tắc Xình âm vang cả núi rừng. 

ong-vi-van-cai

Nghệ nhân Ưu tú Vi Văn Cải (Xóm Pháng 3. Ảnh tác giả chụp trong quá trình điền dã nghiên cứu)

Cũng muốn nói thêm, điệu kèn của lễ hội hết sức độc đáo. Mà người dân lúc đó khẳng định rằng chỉ có ông Giao mới thổi được. Nó vừa mang hơi thở nồng hậu của núi rừng; Vừa truyền tải những tâm tư tình cảm của người thổi khiến đất trời và lòng người như hòa quyện vào làm một. Người đời còn ví ông chính là người giữ linh hồn cho làng bản. Bởi bản thân điệu nhảy đã là một phần máu thịt không thể thiếu trong đời sống tinh thần của họ. Chính vì thế sự ra đi của ông sau này là một tổn thất to lớn cho người Sán Chay cũng như Tắc xình ở nơi đây.

Lúc bấy giờ ông Đoàn Đình Thế – Bí thư Huyện ủy huyện Phú Lương đến dự. Sau khi xem xét, ông đã có gợi ý rằng: “muốn giữ được hội làng của xã Phú Đô phải giữ được khu vực Đình làng và rừng cây”. Đồng thời Phú Đô cũng cần phải giữ gìn điệu nhảy Tắc Xình. Trong lễ hội diễn ra năm ấy còn có sự góp mặt của ba xã lân cận là Vô Tranh, Tức tranh và Yên Lạc.

Giai đoạn 1997 – 1998, phục dựng điệu nhảy Tắc Xình được chuyển sang xã bạn

Đến giai đoạn 1997-1998, khi ông Tảng lên làm Chủ tịch xã thay ông Trần Xuân Tơ thì có nghị quyết của tỉnh Bắc Thái tách tỉnh ra làm hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên. Xã Phú Đô trực thuộc tỉnh Thái Nguyên kể từ đó. Vào thời gian này ông Bùi Quang Sơn – trưởng phòng văn hóa thông tin huyên Phú Lương đã cùng những cộng sự của mình lặn lội lên Phú Đô; tìm gặp các nghệ nhân là ông Vi Văn Cải (trú tại xóm Pháng 3); ông Tuyên và ông Vi Văn Thành (trú tại xóm Pháng 2). Ông Sơn đưa ra đề xuất muốn khôi phục lại điệu nhảy Tắc Xình truyền thống.

Tuy nhiên lúc ấy ông Giao đã mất nên bản thân các già làng không dám đảm nhận trọng trách lớn này. Ủy Ban xã cũng vì thế mà không giám nhận. Cũng chính lúc đó tại xóm Đông Tâm – xã Tức Tranh điệu nhảy Tắc Xình đang xôn xao. Vì vậy cán bộ xã cùng bà con đã nhất trí việc chuyển trách nhiệm khôi phục điệu nhảy đó xuống Đồng Tâm. Khi ấy việc khôi phục điệu nhảy Tắc Xình mới chính thức được chuyển xuống xã Tức Tranh. 

qua-trinh-phuc-dung-dieu-nhay-tac-xinh

Ảnh thầy cúng Trần Văn Thành (xóm Pháng 2. Ảnh do tác giả chụp trong quá trình điền dã, nghiên cứu)

Công việc này đã diễn ra thật xuôn xẻ với sự hướng dẫn tận tình của các thầy xóm Pháng. Khi đã có trong tay những tài liệu quý về dân ca, dân vư Tắc Xình, ông Sơn không quản thời gian kể cả ngày nghỉ cuối tuần thậm chí có những buổi trời rét mướt như cắt da cắt thịt, ông vẫn về Đồng Tâm, đến nhà các nghệ nhân, ngồi hong tay bên bếp lửa nhà sàn trò chuyện, ghi chép, nảy vần, gõ nhịp.

Ông cùng bà con xóm Đồng Tâm đến rừng chò, vào đình dâng lễ xin phép thành hoàng tổ tiên người Sán Chay được phép phục dựng, hoàn chỉnh lại các động tác của điệu múa truyền thống. Chừng ba tháng, bước nhảy “nhuần nhuyễn”, người Đồng Tâm mạnh dạn “trình làng” nhân các hoạt động văn nghệ của tỉnh Bắc Thái.

Thành công là của cả tập thể

Ngay lần đầu tiên lên sàn diễn, vũ điệu Tắc Xình mang hơi thở hồn nhiên của núi rừng đã tạo được một ấn tượng lạ, hấp dẫn đối với giới chuyên môn và đông đảo công chúng. Không chỉ dừng lại ở hội diễn trong tỉnh, năm 1998, người Sán Chay đã mang vũ điệu rừng xanh của dân tộc mình tham gia ngày hội Văn Hóa các dân tộc vùng Đông Bắc tại Lạng Sơn. Năm 2005, vũ điệu có mặt tại ngày hội Văn Hóa các dân tộc Việt Nam và tham gia giao lưu Văn Hóa Việt Nam – Thụy Điển. Năm 2008 vũ điệu được trình diễn tại Khai mạc liên hoan Dân Ca toàn quốc. Năm 2013, Tắc Xình được tỉnh chọn để tham gia liên hoan dân ca – dân vũ Việt Nam tại Hà Nội, được ban tổ chức trao giải A. 

Di tích lịch sử Đình Làng Pháng 2 – Nơi hội tụ văn hóa, tín ngưỡng, dấu ấn lịch sử

Chính nhờ sự góp sức giữa hai xã Phú Đô và Tức Tranh cùng với niêm đam mê sưu tầm, bảo tồn các di sản Văn Hóa phi vật thể của đồng chí Bùi Quang Sơn và các cộng sự đã một lần nữa làm cho điệu dân vũ cổ truyền của dân tộc Sán Chay được sống lại. Một sức sống mãnh liệt cuồn cuộn tuôn trào chảy trong huyết quản của bao thế hệ người Sán Chay.

Hội làng và Tắc Xinh một lần nữa bị từ chối tại Pháng 2

Sau khi được hồi sinh tại Tức Tranh, Ủy Ban Nhân Dân xã Phú Đô có ý định quay lại mở hội làng. Lúc bấy giờ có đoàn khảo sát tại Bảo tàng Dân tộc học lên, dẫn đầu là bà Masaco – người Nhật tìm hiểu về Đình làng Pháng 2. Tại đây bà đã phát hiện ra trước cổng đền có khắc sáu dòng chữ Nôm. Nội dung là thờ ông Cao Quý Sơn. Đây cũng chính là vị anh hùng dân tộc Dương Tự Minh. Tương truyền rằng ông cùng các quân sĩ đánh giặc qua đây và dừng chân tại xóm Pháng 2. Người đời nhớ công ơn ông nên đã lập đền thờ tưởng nhớ, hàng năm đến dịp lại dâng lễ.

Quay lại vấn đề phục dựng lễ hội, ông Vi Chính Quyền đã từ chối bởi xã còn nhiều khó khăn. Ông nói rằng : “Phú Đô mình tổ chức hai lần hội, lần đầu tiên chúng tôi đã phải họp đến mười bảy cuộc. Lần thứ hai, họp chín cuộc mới thành”. Bắt đầu từ đó Tắc Xình gần như bị mai một ở Phú Đô. 

tac-gia-nghien-cuu-dien-da

Tác giả trong quá trình điền dã, thu thập thông tin (ảnh do tác giả chụp)

“Bản quyền” phục dựng điệu nhảy Tắc Xình thuộc về xã Phú Đô

Năm 2013, Trung tâm Văn hóa tỉnh đã quay lại Phú Đô yêu cầu diễn lại một lần nữa điệu nhảy Tắc Xình tại trường tiểu học 2 của xã. Mục đích nhằm so sánh với xóm Đồng Tâm – Tức Tranh và xóm Đồng Xiền – Yên Lạc. Thông qua hình thức này, Trung tâm Văn hóa tỉnh khẳng định rằng bản quyền chính xác và đầy đủ nhất vẫn thuộc về xã Phú Đô. Năm ấy người đứng ra chỉ đạo là ông Vi Văn Cải và ông Trần Văn Thành.

Tháng 7/2014, Trung tâm Văn hóa tỉnh, đoàn bảo tàng và đài truyền thanh tỉnh đã về tận nhà ông Vi Văn Cải để tìm hiểu lại điệu nhảy Tắc Xình. Ngay sau đó ông Dương Văn Cường – cán bộ phòng văn hóa thông tin huyện tiếp tục về tìm hiểu và lập hồ sơ để công nhận đây là di sản văn hóa phi vật thể của huyện Phú Lương nói chung và của người Sán Chay nói riêng.

Nghệ nhân ưu tú Vi Văn Cải – tấm gương mẫu mực cho các thế hệ

Tháng 11/2014, đoàn Trung tâm Văn hóa tỉnh tiếp tục về khảo sát tại nhà văn hóa xóm Pháng 3 với sự tham gia của Ban Mặt trận, Ban Văn hóa xã và Trung Tâm Văn hóa của huyện để sưu tầm và lập hồ sơ công nhận ông Vi Văn Cải là nghệ nhân của điệu nhảy Tắc Xình. Hiện nay, ông đã là người nghệ nhân đầu tiên của Phú Đô được công nhận. Đây sẽ là niềm tự hào to lớn của xã Phú Đô nói chung và của dân tộc Sán Chay ở xã nói riêng. Đồng thời cũng là nguồn động viên to lớn; là tấm gương mẫu mực cho các thế hệ trẻ noi theo trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

nghe-nhan-uu-tu-vi-van-cai

Chủ tịch nước khen tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú với ông Vi Văn Cải (ảnh tác giả chụp)

Phát triển cùng với giá trị to lớn cho cộng đồng

Hiện nay, xã đã và đang đẩy mạnh việc hoạt động của các câu lạc bộ nhảy Tắc Xình. Ngày 9/2/2015, trong không khí hân hoan trào đón trường đạt chuẩn quốc gia của trường Mầm Non xã Phú Đô và sự tham dự của nhiều trường lân cận, các em học sinh trường Trung học cơ sở đã góp mặt bằng tiết mục nhảy Tắc Xình hết sức độc đáo với 7 điệu hoàn chỉnh. Đây là sản phẩm tuyệt vời của sự kết hợp giữa các thầy và trò trường trung học cơ sở cũng như các già làng và Ủy Ban Nhân Dân xã.

*Tư liệu về quá trình phục dựng điệu nhảy Tắc Xinh được tác giả thu thập trong quá trình điền dã tại Phú Đô. Các nguồn tư liệu được sử dụng để phục vụ công trình nghiên cứu khoa học năm 2015*

“Bản quyền thuộc về blog Sanchih2t.com. Mọi hình thức copy, trích dẫn cần được sự đồng ý của tác giả, ghi rõ nguồn” 

One thought on “Quá trình phục dựng và phát triển điệu nhảy Tắc Xình tại Phú Đô, Phú Lương, Thái Nguyên

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.