Sự tích về điệu nhảy Tắc Xình trong lễ Cầu Mùa của người Sán Chay

Sự tích điệu nhảy Tắc Xình là đoạn trích nguyên văn trong một bài nghiên cứu khoa học của tôi khi mới là sinh viên năm nhất của Khoa Việt Nam học (2015). Lúc đó, đề tài mà tôi thực hiện là “Tắc Xình – Nét văn hóa độc đáo của người Sán Chay tại xã Phú Đô, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên”. 

Năm 2016, khi VIETLINK tổ chức cuộc thi viết về Lễ Hội – Văn hóa Dân Tộc, tôi đã đăng tải bài này để dự thi. Mặc dù khi công bố kết quả mình chẳng được xếp ở bất cứ danh sách nào. Song bài viết của tôi cũng được nhiều độc giả quan tâm, đón đọc. Cụ thể, có 16.271 lượt xem, 560 lượt chia sẻ. 

Trong blog của mình, tôi muốn trích nguyên văn để những ai chưa đọc sẽ có cơ hội tìm hiểu thêm. “Sự tích điệu nhảy Tắc Xình của người Sán Chay” được thu thập tại xã Phú Đô, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, thông qua lời kể của thầy cúng Trần Văn Thành.  

su-tich-dieu-nhay-tac-xinh

Sự tích về điệu nhảy Tắc Xình trong lễ Cầu Mùa của người Sán Chay 

Từ tập quán canh tác …

Từ bao đời nay cứ mỗi độ tết đến xuân về, bà con Sán Chay ở Phú Lương, Thái Nguyên lại sắm sửa chuẩn bị cho nghi thức Cầu Mùa với rất nhiều hoạt động diễn ra ở phần lễ và phần hội. Trong đó độc đảo nhất phải kể đến vũ điệu Tắc Xình của bà con nơi đây.

Sinh sống ở một huyện miền núi của tỉnh Thái Nguyên, cư dân Sán Chay tập trung nhiều nhất ở bốn xã của Phú Lương. Đó là: Phú Đô, Yên Lạc, Tức Tranh, Vô Tranh. Định cư từ lâu đời nên bà con nơi đây đã kế thừa và bồi đắp cho mình những giá trị văn hóa truyền thống hết sức đặc sắc, còn lưu giữ cho đến ngày hôm nay. Có thể nói, nông nghiệp lúa nước chiếm vai trò chủ đạo trong đời sống của người Sán Chay. Vì vậy họ luôn tìm mọi cách để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. 

Họ quan niệm rằng các lực lượng siêu nhiên, Ngọc Hoàng, Thần Nông, Thổ Địa,… là những vị thần bảo hộ, che chở và phù hộ cho cuộc sống cũng như mùa màng của họ. Vì vậy, hàng năm, đồng bào nơi đây đều duy trì thực hành nghi lễ Cầu Mùa. Sau này trở thành ngày hội lớn của dân tộc Sán Chay. Trong đó, điệu nhảy Tắc Xình trở nên độc đáo và có tính biểu tượng, giá trị văn hóa cao. Đây vừa thể hiện sự kính trọng đối với thế giới tự nhiên, các vị thần thánh. Đồng thời cũng là ngày hội lớn của dân tộc Sán Chay ở Phú Lương nói riêng.

Theo người Sán Chay ở nơi đây, điệu múa Tắc Xình gắn liền với sự tích Tắc Xình. Đó là một câu chuyện dài và đầy sức hấp dẫn.

Bước vào truyện cổ dân gian truyền miệng: Sự tích điệu nhảy Tắc Xình…

Ngày xửa ngày xưa, người Sán Chay vốn sống ở Trung Quốc. Họ quen sống du canh du cư mà chủ yếu là ở vùng núi hiểm trở. Vì vậy mỗi lần đến sống ở những nơi mới, họ lại phải phát nương làm rẫy, lập làng. Một lần họ đến sống tại vùng mà bên này là nơi sinh sống của người dân còn bên kia là con nương rẫy.  Ở giữa có một dòng sông chảy siết, mỗi lần qua sông người dân đều vất vả. Hơn nữa ở phía nương rẫy kia có một mụ phù thủy độc ác, chuyên hút máu người. Dân làng mỗi lần đi làm nương đều phải khiếp sợ, không dám đi một mình mà phải đi nhiều người. 

Ở một gia đình nọ có cặp vợ chồng và hai đứa con. Ngày ngày, cả hai vợ chồng đều dậy sớm nắm cơm và đi phát nương làm rẫy mãi tới chập tối mới trở về nhà. Một hôm nọ cả hai vợ chồng đều dậy sớm đi làm như mọi ngày. Nhưng đến sẩm tối không thấy người chồng dục về, người vợ liền lên tiếng gọi : “Về thôi mình ơi! Tối rồi”. Tiếng gọi cứ văng vẳng vào núi rừng, vách núi và rồi lại vọng về phía người vợ mà không thấy chồng thưa. 

Gọi mãi gọi mãi không thấy chồng, người vợ đành lủi thủi ra về. Đến nhà hai con không thấy bố đâu liền cất tiếng hỏi mẹ : “Mẹ ơi,bố của chúng con đâu ạ?”. Người mẹ không muốn các con lo lắng bèn nói : “Bố bận bố sẽ về sau”. 

Bữa cơm tối đã xong mà chưa thấy bố về, hai con vừa khóc vừa hỏi mẹ. Nhưng người mẹ chỉ lảng đi rồi dỗ cho hai đứa con ngủ. Thế nhưng trong sâu thẳm tâm can của người phụ nữ ấy thì nóng như lửa đốt. Dường như nàng linh cảm điều gì đó không tốt đối với chồng mình. Suốt đêm ấy nàng không tài nào ngủ được. Hết khóc lóc, nàng lại đi đi lại lại. Nàng chỉ cầu mong cho chồng mình tai qua nạn khỏi và trời mau sáng. 

Gà gáy trời tờ mờ sáng, người mẹ đã vội đi nấu cơm cho hai con và nắm một nắm cơm đem theo. Khi đến nương, nàng đặt vội nắm cơm xuống rồi đi tìm chồng. Nàng vừa gọi vừa khóc tìm. Tìm mãi mà chẳng thấy chồng đâu. Tiếng gào thét cứ vang xa đạp vào vách đá rồi vọng lại phía người vợ mà không thấy người chồng lên tiếng. Nàng cứ đi, đi mãi vào tận cánh rừng sâu. Phần thì mệt và khát nước, nên sau khi uống nước xong nàng thiếp đi dưới gốc cây lớn và không biết gì nữa. Thừa cơ hội, mụ phù thủy xuất hiện bắt nàng ăn thịt.

Đến hai đứa con tội nghiệp không thấy cha mẹ về kêu khóc thảm thiết gọi. Ngoài trời cơn mưa từ đâu trút xuống. Gió to, sấm sét ầm ầm, trời tối đen như mực. Không biết chuyện gì đã xảy ra với hai đứa trẻ. Trên cao các thần tiên nghe thấy tiếng khóc thảm thiết liền hỏi Thổ Thần và vén mây xuống xem. 

Qua lời kể của Thổ Thần, trời cao biết được rằng hai đứa trẻ con khóc vì nhớ bố mẹ đi làm nương không thấy về. Bố mẹ chúng đều bị mụ phù thủy ăn thịt. Chính vì vậy thần tiên đã báo mộng cho hai đứa trẻ tội nghiệp để trừng phạt mụ phù thủy độc ác: 

“Các con nhớ lời tiên dặn, sớm mai tỉnh giấc hai con ra bờ sông gọi bố mẹ cho đến khi nào mụ phù thủy nghe thấy và ra bờ sông gọi các con, thì khi đó các con đừng sợ vì đã có thần tiên giúp đỡ. Tiên sẽ thả hai sợi chỉ vàng từ trên cao xuống, hai con mỗi đứa một sợi đặt vào tai nghe lời tiên hướng dẫn và làm theo”. 

Sáng sớm mai khi tỉnh giấc người anh bảo người em làm theo đúng lời tiên dặn. Hai anh em dắt nhau ra bờ sông, trời trong xanh mát rượi. Nhưng nước sông vẫn cứ cuồn cuộn chảy xiết. Hai đứa làm đúng như lời tiên dặn, hai sợi chỉ vàng đã được thả xuống từ bao giờ. Cứ như vậy lũ trẻ kêu la thảm thiết gọi bố mẹ, vừa lúc đó mụ phù thủy xuất hiện và lên tiếng: 

  • Này hai đứa trẻ kia, đi tìm bố mẹ phải không?

Hai đứa đồng thanh đáp:

  • Dạ vâng ạ! Bố mẹ chúng cháu đi làm nương từ hôm qua không thấy về. Bà có thấy không ạ, tìm giúp chúng cháu với.
  • Có, nhưng họ ở xa lắm các cháu cứ sang đây đi – Mụ phù thủy đáp.

Lúc này thần tiên bảo hai đứa đáp:

  • Chúng cháu còn nhỏ không sáng được sông, bà sang đón chúng cháu nhé.          

Mụ phù thủy thấy nước sông chảy xiết thấy sợ cũng đáp:

  • Bà cũng không sang được.

Thần tiên lại mách hai đứa: 

  • Bà ơi bà, nhà bà có chum không ạ?
  • Có cháu.
  • Con có nghe thấy bố mẹ bảo, nước sông sâu chảy xiết, thì đem chum ra bờ sông niệm thần trú: “chum ơi hãy đưa ta sang sông cứu người” thì bà sẽ sang được.

Vì thèm thịt hai đứa trẻ, mụ ta liền làm theo. Khi đó thần tiên trên cao làm phép cho bà ngồi vào chum, đi ra giữa sông rồi thu phép lại. Chiếc chum nhấn chìm mụ phù thủy dưới lòng sông sâu.

Thần tiên báo cho hai đứa trẻ rằng: “Mụ phù thủy đã chết, không còn gây hại nữa các con hãy về báo lại cho dân làng biết để ăn mừng”. Nói xong thần tiên thu lại hai sợi chỉ vàng và trở về trời.

Hai đứa trẻ về báo cho dân làng tin vui. Họ liền kéo nhau ra bờ sông. Lúc đó dòng sông chuyển sang màu đỏ rực như màu máu. Biết chắc mụ phù thủy đã chết không ai bảo ai, mọi người cầm được vật gì như: gậy, ống tre,.. cứ thế gõ vào nhau và nhảy múa hô to:  “Tắc xình xình sán xúi lầu me cú sui slạy cồng kềnh” thâu đêm suốt sáng. 

Cũng từ đó mỗi dịp vào mùa xuân họ lại tiến hành lễ hội Cầu Mùa, trong đó Tắc Xình là phần rất quan trọng. Vừa để cầu cho mùa màng bội thu; phần để cảm ơn trời đất đã phù hộ để cho dân bản được ấm no an lành. Đó cũng là ngày hội lớn của đồng bào Sán Chay ở Phú Lương, Thái Nguyên.

Tắc – Xình: thanh âm của núi rừng 

Người ta gọi đó là điệu múa Tắc Xình  vì nó có 8 âm liên tiếp nhưng chỉ có 2 âm “ Tắc” và “ Xình” hợp lại. Tắc là âm phát ra bởi tiếng gõ của thanh tre trên thân ống tre. Âm “ Xình” phát ra do động tác nện ống tre xuống đất. 

Các âm “ tắc’ và “ xình” phát ra liên tiếp 8 lần theo một trật tự nhất định để kết thành một khúc có giai điệu rất riêng không thể lẫn vào đâu được. Ở đây người ta lấy hai âm cuối một khúc “ Tắc Xình” để gọi tên cho giai điệu. Kể từ đó, dù họ đi đến đâu, làm gì họ cũng mang theo điệu nhảy ấy.

Sau này khi tiến hành lễ hội Cầu Mùa, người Sán Chay đã coi Tắc Xình là một phần quan trọng không thể thiếu trong lễ. Không chỉ vậy, đó còn là một hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc. Ở đó quy tụ nhiều giá trị truyền thống của dân tộc Sán Chay ở Phú Lương, Thái Nguyên. 

Đó là giá trị thẩm mĩ với những đường nét, hoa văn trang trí trên trang phục. Tất cả hàm chứa và thể hiện đời sống tâm linh phong phú. Là giá trị quy tụ, gắn kết và biểu dương sức mạnh cộng đồng. Đồng thời cũng vừa là sự gắn kết tâm linh giữa cõi dương với cõi âm; giữa hiện tại và quá khứ; giữa thế hệ trước với thế hệ sau.  Vừa là sự gắn kết giữa các cộng đồng với nhau. 

Thông qua lễ hội Cầu Mùa và điệu nhảy Tắc Xình, các dân tộc sẽ có cơ hội giao lưu học hỏi văn hóa của nhau. Từ đó củng cố niềm tin vào tương lai cho các cộng đồng người. 

Không chỉ vậy, vũ điệu rừng xanh của dân tộc thiểu số này còn mang giá trị văn hóa sâu sắc. Nó đã trở thành một nếp sinh hoạt văn hóa tinh thần không thể thiếu trong đời sống của họ. Là dịp để mọi người nghỉ ngơi, thư giãn sau những khoảng thời gian làm việc căng thẳng mệt mỏi. Đồng thời cũng qua đó nhắc nhở, răn dạy con cháu phải biết ơn và tôn kính tổ tiên; các vị thánh hiền, tiên nhân có công khai phá, xây dựng và bảo vệ bản làng quê hương.

Lời kết  

Điệu nhảy Tắc Xinh của đồng bào Sán Chay đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của người Sán Chay tại Phú Lương Thái Nguyên năm 2014. Đây là niềm vinh dự và tư hào của dân tộc Sán Chay nói riêng và cả tỉnh Thái Nguyên. 

Sự tích về điệu nhảy Tắc Xình là câu chuyện dân gian truyền miệng từ đời này sang đời khác. Bởi vậy, ở các vùng miền, thậm chí là qua lời kể của từng người, chắc chắn sẽ có những dị bản khác nhau. Song, câu chuyện kể ở trên do chính tác giả thu thập qua những lần khảo sát thực địa. Hy vọng sẽ đọng lại ấn tượng sâu sắc trong mỗi độc giả khi thưởng thức. 

“Bản quyền thuộc về blog Sanchih2t.com. Mọi hình thức copy, trích dẫn cần được sự đồng ý của tác giả, ghi rõ nguồn” 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.