Quan niệm về thế giới tâm linh của người Sán Chay

Trong đời sống tinh thần của mình, người Sán Chay rất chú trọng đến thế giới tâm linh. Suốt những thế kỉ sinh sống trên dải đất hình chữ S, văn hóa của người Sán Chay đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của Tam giáo: Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo. Chính sự hòa quyện này đã làm cho đời sống tinh thần của họ ngày càng phong phú. Không chỉ dừng lại ở thế giới thực tại mà họ còn có những quan niệm về thế giới bên kia.

the-gioi-tam-linh-cua-nguoi-san-chay

Ảnh hưởng của Nho Giáo trong tục thờ cúng Tổ Tiên

Ảnh hưởng từ Nho giáo của Khổng Tử được thể hiện nổi bật nhất trong tục thờ cúng tổ tiên. Sở dĩ người Việt nói chung và người Sán Chay nói riêng chấp nhận Nho giáo vào tục thờ cúng tổ tiên của mình là vì ý thức cội nguồn của họ. Đồng thời là mối giao hòa tâm linh trong niềm tôn kính và tiếc thương cao độ với người đã khuất. Trong khi đó đối với Nho giáo, chữ Hiếu luôn được đặt lên hàng đầu. Bởi vậy khi bước vào bất cứ một gia đình người Sán Chay nào, ta cũng có thể nhìn thấy bàn thờ tổ tiên được đặt trang nghiêm và tôn kính.

Vào mỗi dịp lễ tết và các ngày rằm (15 tháng Giêng, mùng 3 tháng 3, mùng 5 tháng 5, 14 tháng 7 và tháng 8), gia chủ sẽ thịt gà để tiến hành cúng lễ. Sau khi ba lượt nhang cháy hết, họ mới hạ bàn. Số lượng chén và bát đặt lên bàn thờ tùy thuộc vào mỗi gia đình. Nhà nào chưa có người thân mất thì có tối thiểu là bốn chén bát. Còn nếu trong nhà có người thân qua đời thì sẽ đặt thêm chén để thờ người đó.

tho-cung-to-tien-cua-nguoi-san-chay

Ngoài ra vào ngày rằm 14 tháng 7 âm lịch hàng năm, người Sán Chay sẽ cắt áo quan bằng giấy thay vì phải mua sẵn ngoài chợ. Sau đó treo lên bàn thờ, đợi khi hạ mâm cơm cúng thì đốt quần áo theo tiền vàng. Mỗi năm họ chỉ làm việc này một lần. 

Người Sán Chay quan niệm rằng thế giới bên kia luôn tồn tại với thế giới thực tại. Bởi vậy tổ tiên cũng cần ăn, mặc, ở và sinh hoạt. Đồng thời tháng 7 cũng chính là tháng Cô Hồn – tháng Vu Lan báo hiếu với người Sán Chay. Vì vậy họ đã cấp áo cho tổ tiên nhà mình. Từ việc thờ cúng ấy, tổ tiên sẽ phù hộ, che chở cho con cháu trong mọi việc. Đồng thời cũng thể hiện sự hiếu thảo, ý thức cội nguồn và niềm tôn kính của người Sán Chay đối với các bậc tổ tiên.

the-gioi-tam-linh-cua-nguoi-san-chay

Ảnh hưởng của Đạo Giáo trong bàn Cao thờ Ngọc Hoàng và các vị thần

Ảnh hưởng của Đạo giáo được thể hiện sâu sắc ở việc trong mỗi góc tâm linh của các gia đình người Sán Chay đều đặt bàn thờ Ngọc Hoàng thượng đế. Họ gọi đó là bàn cao thờ Thần Hoàng. Bàn thờ nay đặt khác chỗ với bàn thờ tổ tiên và có một tấm vải che qua. Sở dĩ như vậy vì người Sán Chay chỉ đặt hương hoa lên bàn thờ này trong dịp tết cổ truyền (từ đêm 30 đến rằm 15 tháng Giêng âm lịch).

Ảnh hưởng của Đạo giáo còn được thể hiện rõ nét khi trước đêm giao thừa hàng năm, người đàn ông trong gia đình luôn cắt những tờ giấy đỏ như lá bùa để dán lên bàn thờ, cửa nhà, cửa phòng, chuồng gà, chuồng lợn, giếng, bếp,… Vì màu đỏ của những lá bùa vừa có thể đem lại cho gia đình một năm mới đầy may mắn, hạnh phúc; Lại vừa có tác dụng xua đuổi tà ma có ý định xâm nhập, làm hại các thành viên trong gia đình.

tho-cung-to-tien-cua-nguoi-san-chay

Ngoài ra, thế giới tâm linh của tộc người Sán Chay cũng rất phong phú. Họ quan niệm răng dưới Ngọc Hoàng còn có 72 tướng, mỗi tướng lại có 36 quân. Đây sẽ là những người đại diện cho đấng tối cao tiếp xúc trực tiếp với thế giới phàm tục. 

Trong mỗi gia đình, ngoài bàn thờ tổ tiên và bàn cao thờ Thần Hoàng, còn có bốn bàn thờ quan trong khác: bàn thờ Thần Nông (Trăn Long), bàn thờ Địa Trạch (Từi Chiệc), bàn thờ Gửi Thánh (Nam Thăng), bàn thờ Bản Mụ (pùi vụ côi). Các bàn thờ nhỏ này sẽ được thờ giống với bàn thờ tổ tiên. Mỗi vị thần mà họ thờ lại có một chức năng phù hộ khác nhau. Nhưng tất cả đều đem lại nhiều may mắn, hạnh phúc và sự sung túc cho gia chủ. 

Phật Giáo lấy từ bi làm cốt yếu – dung hòa với Đạo Giáo trong thờ Ngọc Hoàng 

Song, do ảnh hưởng phần nào từ Phật giáo mà Ngọc Hoàng – vị thánh tối cao nhất của họ chỉ ăn đồ chay. Khi đặt lễ vào ngày tết, ngoài hoa quả, bánh kẹo thì tối 30 giao thừa, ngày mùng 1 và ngày 15 tháng Giêng âm lịch, người Sán Chay sẽ làm các bánh chay nhỏ bằng gạo nếp. Số lượng gồm có 12 cái tượng trưng cho 12 con giáp cũng như 12 tháng trong một năm. Bánh này được gói trong lá rong, luộc chín bằng nước thơm và dâng lên bàn thờ Ngọc Hoàng. 

Trong khi làm bánh, họ cũng đặt ra nhiều kiêng kị để thể hiện sự tôn nghiêm với đấng tối cao. Người làm bánh phải được tắm rửa sạch sẽ bằng nước lá thơm; nếu con gái làm thì phải thật sạch sẽ, không đang trong chu kì kinh nguyệt; người dâng bánh lên bàn thờ phải là đàn ông con trai trong gia đình. 

tuc-tho-cung-to-tien-nguoi-san-chay

Cùng với việc dâng bánh, người đàn ông sẽ cắt hoa giấy cắm trong bát gạo và đặt lên bàn thờ Ngọc Hoàng vào đêm 30 và ngày mùng một tết, sau đó đốt theo tiền vàng. Đến rằm 15 tháng Giêng, họ sẽ tiếp tục cắt một hoa nữa để dâng lên Ngọc Hoàng, kết thúc việc thờ cúng trong năm nay. 

Loại hoa này có bốn vòng, hoa tượng trưng cho thành quả một năm làm ăn của con người dâng lên đấng tối cao như để báo cáo Người. Cây hoa này cắm lên một bát gạo và vài đồng xu đặt bên dưới. Bát gạo coi như lương thực, còn đồng xu là của cải vật chất mà con người làm ra. Ngọc Hoàng thượng đế cũng không uống rượu nên họ chỉ dâng nước chè. Ngoài ra còn phải têm trầu cau để mời Người. 

the-gioi-tam-linh-cua-nguoi-san-chay

Dân tộc Sán Chay quan niệm rằng, Ngọc Hoàng là một đấng tối cao có thể nhìn thấu tất cả mọi việc đang diễn ra ở thế giới thực tại. Người đau với nỗi khổ đau của chúng sinh, vui với niềm vui chung của chúng sinh. Từ sự yêu thương dành cho trần thế ấy mà Người đã ăn chay, không sát sinh. Quan niệm này gắn chặt với sự từ bi, khoan dung và đức độ của những con người Sán Chay nhiều thế hệ. 

Quan niệm về thế giới 3 tầng của người Sán Chay 

Người Sán Chay phân định rất rõ thế giới 3 tầng của họ. Tầng trên cao nhất là Ngọc Hoàng và các vị thần. Tầng giữa chính là thực tại, là nơi mà họ đang sinh sống. Tầng phía dưới chính là âm ti địa phủ. Có lẽ, ta sẽ tìm thấy những ảnh hưởng sâu sắc nhất của Tam giáo tại nghi thức ma chay. 

Trong quan niệm của người Sán Chay, thế giới bên kia còn có Quan Âm Bồ Tát, Thổ Công, Thổ Địa. Cứ hai đến ba làng gần nhau lại có một cái đình làng chung để thờ Thổ Địa và được cúng lễ hàng năm. Cộng đồng sẽ chọn ra một người uy tín nhất, vợ chồng đề huề, còn cái hạnh phúc để canh giữ cây đại thụ – linh hồn của làng trong trí tưởng tượng của mọi người. 

the-gioi-3-tang-cua-nguoi-san-chay

Người này sẽ đứng ra tổ chức cúng lễ. Khi trong làng có một người mất thì người thân trong gia đình sau khi làm lễ nhập quan phải đến báo cho người già làng rồi mời người đó đến cúng. Mục đích để báo các vị thần rằng trong làng đã có một người về thế giới bên kia, để thế ới đó chuẩn bị tiếp nhận. 

Ở tầng địa ngục, người Sán Chay cho rằng Diêm Vương là người đứng đầu cai quản mọi việc, tiếp đến là các Đầu Trâu Mặt Ngựa, các ma bé. Quan niệm này được thể hiện rõ nhất ở tục ma chay. Khi một người trong làng qua đời, trước tiên sẽ đắp bảy đồng xu lên bảy vị trí trên khuôn mặt (hai mắt, hai lỗ mũi, miệng và hai tai). 7 đồng xu tượng trưng cho bảy vì sao tinh quân dẫn đường. Ngoài ra còn cho người chết ít tiền lẻ để làm phí đi đường. Song song với đó là cúng gà mới nhảy ổ và một cây gậy. 

buc-tranh-ngoc-hoang-cua-nguoi-san-chay

Khác với một số dân tộc khác, khi một người Sán Chay mất, họ sẽ tiến hành hai nghi thức: làm ma tươi và làm ma khô. Làm ma tươi nghĩa là có xác chôn theo. Còn làm ma khô là không có xác và phức tạp hơn rất nhiều. Nó có thể diễn ra từ một đến ba ngày. 

Trong tục làm ma khô, gia đình người mất sẽ phải làm một căn nhà táng có nhiều tầng và dán giấy màu để đốt trên phần mộ đã chôn trước đó. Kèm theo đó là tiền vàng và đồ đạc. Họ tiến hành tất cả các nghi thức như vậy vì họ cho rằng chết không phải là hết mà chết chỉ là đi từ thế giới thực tại về với thế giới tâm linh, về với tổ tiên. Vì thế người chết vẫn phải có nhà cửa, tiền bạc, thức ăn để sinh sống.

Đình – Đền: Nơi hội tụ văn hóa, tín ngưỡng, dấu ấn lịch sử 

Đình làng là một nơi thờ cúng không thể thiếu của tộc người Sán Chay ở Phú Lương, Thái Nguyên. Nơi đây thờ thần Thổ Địa, cai quản về đất đai, long mạch của làng. Khoảng hai đến ba làng lại chung một đình. Người ta sẽ tiến hành dâng lễ cúng vào ngày 2/1, 2/2, 2/6 âm lịch hàng năm.  Tất cả những ngày này đều do ông Thổ quyết định. 

Mời độc giả xem lại bài viết về Đình Làng Pháng 2 – Phú Đô:

Di tích lịch sử Đình Làng Pháng tại Phú Đô, Phú Lương, Thái Nguyên – Nơi hội tụ văn hóa, tín ngưỡng, dấu ấn lịch sử

Là người con sinh ra tại mảnh đất Phú Đô, sau khi quan sát và tìm hiểu, tôi nhận thấy rằng trong đình làng người Sán Chay có một bàn thờ nhỏ thờ Thổ địa. Ngoài những ngày cúng thì bàn thờ này sẽ được bịt lại bằng tấm nứa đan vào nhau, có các đầu nhọn. 

dinh-lang-phang

Xung quanh còn có chín bàn thờ nhỏ thiết kế tương tự, đặt cạnh nhau để thờ sơn thần. Bên cạnh đình, người Sán Chay ở Phú Đô còn có một chiếc đền nhỏ thờ thần. Người xưa truyền lại rằng: “Trước đây ông Dương Tự Minh đánh giặc dẹp loạn có dừng chân tại đây. Ông đã có ảnh hưởng rất lớn đến dân làng vì thế để tưởng nhớ công lao của ông, họ đã lập miếu thờ”. 

Tuy nhiên qua quá trình khảo sát thực tế, tác giả còn phát hiện hai tranh vẽ trên tường của đền thờ. Những bức tranh này thể hiện rất rõ các quan niệm về thế giới tâm linh của người Sán Chay. Bộ sáu bức tranh có ba cặp hạc quay vào nhau thành từng cặp, tranh về hành trình một con người từ khi chết đi, xuống các tầng địa ngục… Tất cả như là minh chứng quan trọng cho thấy đời sống tâm linh của người Sán Chay vô cùng phong phú. 

Nhu cầu kết nối với thế giới tâm linh 

Chính vì người Sán Chay quan niệm về thế giới tâm linh phong phú như vậy nên họ luôn luôn có nhu cầu kết nối với thế giới đó. Bằng các nghi thức trong tổng thể nghi lễ vòng đời (mà quan trọng nhất là nghi thức Khao Quân), tộc người Sán Chay đã chọn ra những người đàn ông để trao xứ mệnh cao cả này. 

Mời độc giả xem lại về Nghi Thức Khao Quân tại đây:

Ý nghĩa của nghi thức Khao Quân – Giá trị quy tụ, gắn kết cộng đồng

Khi tiến hành nghi thức đó, người thầy cúng sẽ giữ vai trò là trung gian, cầu nối để đưa những người đàn ông Sán Chay hòa nhập vào đội quân âm binh của các tướng. Còn sau khi đã thực hiện xong, những người đàn ông có “duyên” sẽ có thể kết nối với thế giới tâm linh bằng cách trở thành thầy cúng. Như vậy Khao Quân là một nghi thức quan trọng nằm trong tổng thể thế giới quan tâm linh của người Sán Chay qua nhiều thế hệ.

kha0-quan

Kết luận

Có thể nói đời sống tinh thần của tộc người Sán Chay ở Phú Lương chịu ảnh hưởng sâu sắc trong sự hòa quyện của cả ba tôn giáo. Sự phân tách như trên chỉ mang tính chất tương đối. Có nhiều lúc, sự hỗn dung tôn giáo cộng hưởng bền chặt, khó mà tri nhận hết được. Bởi nếu không có sự hòa quyện ấy sẽ không tạo ra sự phong phú trong đời sống tinh thần của người Sán Chay.

Mời độc giả xem thêm các nội dung về Văn hóa Sán Chay TẠI ĐÂY

“Bản quyền thuộc về blog Sanchih2t.com. Mọi hình thức copy, trích dẫn cần được sự đồng ý của tác giả, ghi rõ nguồn” 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.