Ý nghĩa của nghi thức Khao Quân – Giá trị quy tụ, gắn kết cộng đồng

Khao Quân là một hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng dân gian truyền thống, có lịch sử lâu đời. Trong nó chứa đựng những giá trị văn hóa nghệ thuật, phong tục tập quán riêng của cư dân Sán Chay ở Phú Lương – Thái Nguyên. Mời độc giả cùng Sanchih2t.com tìm hiểu về Ý nghĩa của nghi thức Khao Quân trong bài viết này.

Gợi ý:

Mời độc giả xem lại các bài luận khác về nghi thức Khao Quân của người Sán Chay:

 Khao Quân trong tổng thể nghi lễ vòng đời của người Sán Chay

Nguồn gốc, ý nghĩa của nghi thức Khao Quân

Tổ chức nghi lễ Khao Quân cần chuẩn bị những gì?

khao-quan-cua-nguoi-san-chay

Giá trị về giáo dục của nghi thức Khao Quân

Phản ánh tâm tư, khát vọng của cộng đồng 

Cũng như các nghi thức văn hóa dân gian khác, Khao Quân của người Sán Chay là một hình thức sinh hoạt văn hóa được nhân dân sáng tạo. Nghi thức phục vụ sinh hoạt của cộng đồng. Nó phản ánh cuộc sống, tâm tư, tình cảm, khát vọng của người Sán Chay. Được thể hiện phương tiện ngôn ngữ của các thầy cúng… Chính sự cộng gộp ấy, đã tạo nên tính chất độc đáo cho nghi thức. 

Nghi thức này đã và đang có vai trò quan trọng trong đời sống của cư dân nơi đây. Khao Quân chính là nghi lễ chấm dứt thời thơ ấu của một chàng trai Sán Chay. Lúc này, họ mới được coi là người đàn ông đã trưởng thành cả về thể chất cũng như tâm linh. Bắt đầu thực hiện nghĩa vụ của một người đàn ông thực sự, được làm nghề cúng bái và được giao tiếp với cõi âm…

Nghi thức góp phần an ủi và tạo niềm tin cho tất cả mọi người. Người Sán Chay tin rằng quân đã giúp gia đình cầu xin với trời, Ngọc hoàng thượng đế, với Phật, các đấng thần linh, với tổ tiên phù hộ cho cuộc sống ấm no, hạnh phúc, khỏi những ốm đau, hoạn nạn… 

y-nghia-cua-nghi-thuc-khao-quan

Giáo dục các thành viên về bổn phận và trách nhiệm 

Ngoài ra, Khao Quân cũng góp phần rất lớn trong việc giáo dục các thành viên trong cộng đồng về bổn phận. Con cháu phải ăn ở thảo hiền với ông, bà, cha, mẹ, anh em; phải kính trên nhường dưới, vợ chồng phải chung thủy, đoàn kết với hàng xóm láng giềng, cùng chung sức, chung lòng cùng nhau vượt qua những khó khăn trong cuộc sống. Khao Quânđược lưu truyền từ lâu đời, nhưng những gì mà nghi thức hướng tới vẫn mới, vẫn có giá trị giáo dục cao. Chủ yếu tập trung diễn giải về đạo đức, lễ nghĩa được diễn tả rải rác ở mọi công đoạn.

Khi các con tiến hành xong nghi lễ, cha mẹ cảm thấy nhẹ gánh trách nhiệm. Đồng thời người đó cũng sẽ có tên âm ghi trong thế giới tâm linh. Gia đình cảm thấy an toàn và chắc chắn. Mặt khác nếu có duyên và có chí hướng, người đó có thể được các thầy dẫn dắt, dạy dỗ, truyền lại chữ nghĩa, sách vở; kế thừa những tín ngưỡng dân gian quý báu của dân tộc mình để làm thầy cúng. Đây không chỉ là niềm hạnh phúc của chính cá nhân đó mà còn là niềm tự hào, tự tôn của gia đình, dòng họ.

Giáo dục nhận thức và ứng xử

Sự cộng cảm về văn hóa đã tạo nên những giá trị giáo dục đạo đức cho con người thông qua nghi thức Khao Quân nói riêng và tổng thể các nghi thức nói chung. Các nghi lễ đó luôn mang giá trị giáo dục nhận thức con người về cách ứng xử giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên. Thế giới tâm linh là thế giới của cái thiêng, được thể hiện trong các nghi lễ của khao quân. Cái thiêng ấy luôn hướng tới sự cao cả, hướng thiện đẹp đẽ, được cả cộng đồng tôn thờ và cùng nhau đoàn kết xây dựng một cuộc sống tốt đẹp.

Giá trị thẩm mỹ – Ý nghĩa quan trọng của nghi thức Khao Quân

Giá trị thẩm mỹ trong cách thực hành nghi lễ 

Bản chất thực của nghi thức Khao Quân là tín ngưỡng dân gian dùng để cúng bái. Nhưng người Sán Chay đã biết phải cúng thế nào cho hay, cho đẹp để cuốn hút lòng người; gợi lên sự phấn khích, hào hứng cho những người tham gia nghi thức này. 

Chính vì vậy người ta đến xem không chỉ đơn thuần là cảm xúc tín ngưỡng, tôn giáo. Mà chủ yếu là nhận thức thẩm mỹ được người làm Khao Quân thể hiện qua các hình thức nghệ thuật như âm nhạc, nhảy múa,… phản ánh cuộc sống theo quy luật cái đẹp nghệ thuật. Nếu vén bức màn tín ngưỡng, tước bỏ phần nội dung khái niệm, ta sẽ phục nguyên được phần chức năng văn nghệ đích thực, với những giá trị thẩm mỹ đích thực.

Cái đẹp hướng đến chân, thiện, mỹ 

Trên cơ sở của văn hóa dân gian, quy luật của cái đẹp trong Khao Quân đã dần hình thành và định hình, mà cốt lõi của nó là hướng tới chân, thiện, mỹ. Mặt khác, khao quân đã đem lại cho con người trí tưởng tượng phong phú và nguồn cảm xúc thẩm mỹ bằng thần thoại thơ mộng, kỳ vĩ. Trong đó chứa đựng những hiểu biết chung về thiên nhiên, con người dưới dạng tư duy nghệ thuật. Người Sán Chay thông qua nó để thỏa mãn nhu cầu tinh thần và nhu cầu tâm linh.

Giá trị thẩm mỹ trong Khao Quân là cái thiện chiến thắng cái ác, người tốt thắng kẻ xấu. Đặc biệt, nó còn mang tính triết lý sâu sắc về cuộc đời như tình mẫu tử, tình phu thê,… Sức sống mãnh liệt của khao quân được quần chúng thể hiện ở các nghi lễ với nhu cầu tinh thần của đời sống, điều đó đã vượt lên và lấn át những khía cạnh mê tín trong nghi thức.

gia-tri-tham-my-cua-khao-quan

Góp phần bảo tồn văn hóa tộc người Sán Chay

Tập tục trong đời sống của các tộc người là một lối sống của cộng đồng được định hình, ra đời, thử thách trong quá trình phát triển của các tộc người. Như vậy, tâp tục được hình thành như một nhu cầu tất yếu, một lẽ đương nhiên cần có trong cộng đồng người. Nghi thức Khao Quân của người Sán Chay ra đời và được duy trì cho đến ngày hôm nay hẳn cũng không năm ngoài quy luật đó.

Các nghi thức liên quan đến chu kì đời người nói chung và nghi thức Khao Quân nói riêng ra đời, vận hành trong đời sống tộc người Sán Chay cũng chỉ với tư cách một thành tố văn hóa làm nên bản sắc văn hóa của cả một tộc người. Tuy nhiên nó đã góp phần tô điểm và bảo tồn thêm những giá trị đặc sắc cho đồng bào Sán Chay.

Sắc thái văn hóa của người Sán Chay qua nghi thức Khao Quân được biểu hiện với những khía cạnh như:

Là nghi lễ bắt buộc đối với nam giới từ 16 tuổi trở lên 

Đây là tập tục bắt buộc đối với nhứng thanh niên từ 16 đến 18 tuổi trở lên trong tổng thể các nghi thức vòng đời nói chung. Trong gia đình nếu có nhiều anh em trai thì anh làm lễ trước, em làm lễ sau thuận theo tư tưởng kính trên nhường dưới.

Tất cả thanh niên trong tộc người đều phải trải quan Khao Quân thì mới được coi là người trưởng thành

Là dịp để con cháu ghi nhớ công ơn của thầy cúng, thần thánh 

Khao Quân là dịp để ghi nhớ, giáo dục cho các thế hệ con cháu biết công lao của các vị thần thánh, các thầy cúng. Họ đã đã giúp đỡ nhân gian diệt trừ ma quỷ, đem lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho bản làng. 

gia-tri-van-hoa

Là nghi lễ quan trọng đầu tiên cho người muốn trở thành thầy cúng 

Thực tế cho thấy, Khao Quân đã có ảnh hưởng rất lớn trong đời sống của người Sán Chay ở Phú Lương – Thái Nguyên. Cộng đồng người Sán Chay rất coi trọng người thầy cúng. Dù là cúng bái, giải hạn, bệnh tật, động long mạch hay xem ngày lành tháng tốt làm nhà, mua xe,… cho đến cưới hỏi, tang ma,… họ đều tìm đến nhờ cậy thầy. Mà muốn trở thành thầy, muốn được dân làng kính trọng thì người đàn ông đó bắt buộc phải thực hiện Khao Quân thì mới được khai quang kết nối với thế giới thần linh. 

Sau khi đã thực hiện nghi thức Khao Quân (khai quang), nam giới có duyên có thể trở thành thầy cúng. Những người này sẽ được bố mo hướng dẫn kèm cặp và cho đi theo để học hỏi kinh nghiệm. 

Là vai trò trong tang ma của người Sán Chay – Ý nghĩa quan trọng của nghi thức Khao Quân

Vai trò của nghi thức Khao Quân còn được thể hiện trong tang ma của người Sán Chay. Sau khi hoàn thành nhà táng, người chết sẽ được thầy cúng gọi hồn về. Và thân thể người con trai đã khai quang (Khao Quân) chính là nơi để cha mẹ nhập vào và nhận nhà táng. 

Khao Quân với một số biểu hiện trên đây đã cho thấy tầm quan trọng của nó trong việc bảo tồn văn hóa truyền thống của đồng bào Sán Chay ở Phú Lương nói riêng. Tập tục phản ánh những giá trị bản sắc tộc người trong chế độ phụ quyền; mang dấu ấn đánh dấu sự trưởng thành của thành viên nam trong gia đình và cộng đồng. Cùng với đó là một hệ thống các nghĩa vụ, giá trị mà thành viên đó được và phải gánh vác trong gia đình, dòng họ và cả cộng đồng – điều mà những thành viên nữ không làm được. 

Khao Quân của người Sán Chay là một hiện tượng văn hóa dân gian, một phức hợp phản ánh khá điển hình các tập tục quan trọng. 

Giá trị quy tụ, gắn kết và biểu dương sức mạnh cộng đồng

Xét về ý nghĩa của nghi thức Khao Quân, không thể bỏ qua tính gắn kết cộng đồng. 

Ngoài yếu tố giáo dục, thẩm mĩ hết sức phong phú, độc đáo thì nghi thức Khao Quân còn là một điểm hẹn về sinh hoạt văn hóa và cố kết cộng đồng. Góp phần không nhỏ tạo nên sức thu hút, hấp dẫn của nghi thức.

Có thể thấy rõ một điều là, ngay từ ngày đầu tiên mọi người đến tham dự nghi thức Khao Quân, dù ở xa gần; quen hay lạ; khi đến đây đều không có quan niệm người xã bên hay người làng mình. Họ đã thân thiện ngay từ phút đầu gặp gỡ. Cùng giúp nhau làm việc và tranh thủ trò chuyện làm quen, đây cũng chính là bản chất và tấm lòng của người Sán Chay.

Với tính chất là một ngày hội, nghi thức đã thực sự thu hút được đông đảo người trong và ngoài bản tham gia. Góp phần gắn kết mối quan hệ cộng đồng trong làng bản, dòng họ. Nhiều thuần phong mỹ tục được phát huy như lòng hiếu khách, tinh thần tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau, chia ngọt sẻ bùi trong quan hệ anh em láng giềng bè bạn. 

Đặc biệt, đây còn là dịp các học trò, con hương bày tỏ lòng biết ơn đối với thầy cúng. Các món quà mang đến, ngoài ý nghĩa vật chất còn thể hiện nghĩa thầy trò thấm nhuần đạo lý uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây của người Việt Nam.

gia-tri-quy-tu-gan-ke-cong-dong

Tóm lại, Khao Quân là một hình thức cúng bái mang đậm yếu tố văn hóa tâm linh của người Sán Chay. Đây vừa là sự gắn kết tâm linh giữa cói dương với cõi âm; giữa hiện tại với quá khứ; giữa thế hệ trước với thế hệ sau vừa là sự gắn kết các cộng đồng với nhau. Nghệ nhân hành nghề là những trí thức dân gian đã được chuyên nghiệp hóa trong các làng bản. 

Tuy là một công việc mang ý nghĩa nghề nghiệp có tính chất cá nhân nhưng nghi thức thực sự là ngày vui của bản làng. Giống như lễ hội truyền thống mang tính chất cộng đồng khác, đến đây người ta không những được gặp gỡ giao lưu trong cộng đồng; mà người ta còn được thỏa mãn những nhu cầu về tinh thần; được thưởng thức nghệ thuật dân gian dân tộc. Quan trọng hơn nữa họ còn được thỏa mãn về nhu cầu tâm linh. Được gia chủ tiếp đãi nồng hậu, được ban lộc thánh…

Giá trị xã hội trong đời sống đương đại

Có thể nói Khao Quân là những giá trị văn hóa; những chuẩn mực đạo đức được chắt lọc từ nhiều thế hệ. Người Sán Chay sống chân thành, mộc mạc; giàu lòng yêu thương, nhân ái; biết chia sẻ, biết kính trên nhường dưới. Bên cạnh đó, họ cũng sống hài hòa với thiên nhiên; luôn làm điều thiện, tránh xa điều ác. Những điều kiện này đã tạo nên bản chất tốt đẹp cho người Sán Chay để họ chắt lọc lại cho các thế hệ sau thông qua nghi thức Khao Quân. Chính điều này đã khiến cho Khao Quân không thể bị hòa tan vào những dòng văn hóa khác.

Kinh tế phát triển, văn hóa phát triển, những giá trị truyện thống lại càng có nguy cơ bị quên lãng. Điều này có thể làm mai một văn hóa của cả một tộc người. Trong bối cảnh ấy, việc tiến hành nghi thức Khao Quân hàng năm có một vai trò vô cùng to lớn. Tất cả được thể hiện rất rõ trong những ý nghĩa của nghi thức Khao Quân. Nó góp phần đưa mọi người đến gần với văn hóa truyền thống hơn; sống hòa nhập với nhau hơn trong một xã hội hiện đại.

 

“Bản quyền thuộc về blog Sanchih2t.com. Mọi hình thức copy, trích dẫn cần được sự đồng ý của tác giả, ghi rõ nguồn” 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.