Nguồn gốc, ý nghĩa tên gọi Khao Quân (Khau Dắp) của người Sán Chay

Khau Dắp là tiếng Sán Chay. Hay còn được gọi là Khao Quân trong tiếng Kinh. Vậy ý nghĩa tên gọi Khau Dắp này có gì đặc biệt? Liệu có ngụ ý văn hóa tư tưởng nào trong đó? Bài viết trước đó chúng ta đã tìm hiểu ý nghĩa của nghi thức Khao Quân. Vậy ở bài viết này, độc giả hãy cùng tôi ngược dòng lịch sử, trở về tìm hiểu ý nghĩa tên gọi Khao Quân – Khau Dắp của người Sán Chay nhé. 

Giới thuyết tên gọi Khau dắp (Khao Quân)

Tên gọi của bất kì một tác phẩm, một lễ hội, một nghi thức hay bất kỳ một vật dụng thậm chí cả tên con người – chính là “chìa khóa” giúp chúng ta hiểu về đối tượng. Tên gọi không chỉ hàm chứa chủ đề, tư tưởng mà còn cả linh hồn của sự vật hiện tượng được đặt tên. 

Chẳng vậy mà từ cổ chí kim, các nhà văn, nhà thơ luôn tìm cách đặt cho đứa con tinh thần của mình một tiêu đề thật hay, thật ngắn gọn; song vẫn đủ sức truyền tải nội dung của cả tác phẩm. Chẳng thế mà cái đèn, cái bàn, quyển sách ra đời theo đúng mục đích sử dụng của nó. 

Ngay cả đối với con người, cái tên có ý nghĩa rất lớn với vận mệnh suốt đời. Thậm chí nhiều nhà tướng số còn “đọc vị người khác” thông qua tên gọi… Chính vì vậy tên gọi của bất kỳ một sự vật hiện tượng nào đều vô cùng quan trọng và hàm chứa nhiều nội dung ý nghĩa sâu sắc.

y-nghia-ten-goi-khao-quan

Ý nghĩa tên gọi Khau Dắp – Khao Quân

Cũng xuất phát từ quan điểm trên, cái tên Khau Dắp hoặc Khao Quân ra đời với nhiều tầng ý nghĩa. “Khau dắp” ở đây là tiếng của người dân tộc Sán Chay. “Dắp” nếu đứng một mình thì nó chỉ hồn vía của một con người. Nhưng khi đi kèm với chữ “khau” thì nó lại mang ý nghĩa sâu sắc hơn. 

Nó diễn tả được cả một nghi thức mà ở đó vừa có sự xuất – nhập (vận động) của hồn vía. Vừa ám chỉ cử động mạnh mẽ của tay chân. Lại vừa biểu thị được số lượng tham gia đông đảo. Đồng thời cái tên giúp chúng ta liên tưởng ngay đến một thế giới khác – thế giới tâm linh. Khi đó các vị thánh được thầy cúng mời về để nhập vào thân xác của những người đàn ông đến thực hiện nghi thức. 

Lý trí của những người đàn ông này bị chi phối bởi một lực lượng siêu nhiên khác. Do đó trong khi thực hiện nghi thức, tất cả những hành động họ làm đều không gây ra sự mệt mỏi. Mà chỉ sau khi kết thúc, họ mới cảm nhận được sự uể oải của cơ thể. Như vậy, tên gọi “khau dắp” thật hay, thật chuẩn và thật nhiều ý nghĩa.

Từ Khau Dắp đến Khao Quân trong tiếng Kinh 

Khi tiếng Việt của người Kinh trở thành ngôn ngữ phổ thông thì việc dịch thuật ngôn ngữ dân tộc là hết sức quan trọng. Một phần là bởi nhiều người khi tiếp xúc với tiếng Việt sẽ quên đi tiếng dân tộc của họ. Một phần là vì nhu cầu giao lưu tìm hiểu văn hóa của các dân tộc với nhau. Không nằm ngoài quy luật đó, tên gọi “Khao Quân” ra đời trở thành từ ngữ diễn giải cho tiếng dân tộc Khau dắp.

Tại sao không lấy tên Khao Vía?

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã có đặt câu hỏi:

– “Tại sao “dắp” là hồn vía mà khi dịch ra tiếng Việt lại là “khao quân” chứ không phải là “khao vía”?

Ông Trần Văn Thành (trú tại xã Phú Đô, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên) có giải thích:

 – Từ “dắp” đứng một mình thì quả thật là chỉ hồn vía. Nhưng nếu dịch “khau dắp” thành “khao vía” thì từ “vía” sẽ không bao hàm được tất cả ý nghĩa mà cái tên gốc muốn truyền tải. 

Hiểu một cách đơn giản, nếu dịch là “khao vía” thì sẽ không có “chìa khóa” để mở ra tầng ý nghĩa sâu xa của nghi thức. Bởi cái tên này chỉ đơn thuần diễn tả được sự vận động của hồn vía. Chứ nó không thể biểu thị được sự giao cảm với thần thánh; không biểu thị được số lượng tham gia. 

Tại sao không lấy tên khao âm binh hoặc lên đồng?

Tác giả lại hỏi:

– Tuy nhiên theo một số tư liệu từ internet thì chúng tôi nhận thấy rằng nghi thức khau dắp này cũng gần giống như một hình thức lên đồng hoặc khao âm binh. Vậy tại sao không chọn một trong hai tên đó?

Theo ông Thành:

– Hoàn toàn không thể sử dụng cái tên “lên đồng” để thay thế được. Mặc dù đây cũng là một hình thức tín ngưỡng dân gian mang nhiều nội dung tương đương với nghi thức khau dắp, nhưng không thể thay thế nó khi dịch ra tiếng Việt được. 

thay-cung-nguoi-san-chay

  • Thứ nhất, lên đồng xuất hiện ở nhiều dân tộc khác nhau. Nhưng khau dắp chỉ có ở dân tộc Sán Chay chúng tôi. 
  • Thứ hai, lên đồng chỉ có một người giữ vai trò trực tiếp để kết nối với thế giới tâm linh. Trong khi khau dắp thì có nhiều thầy giữ vai trò trung gian. Thầy cúng sẽ giúp những người đàn ông có thể kết nối và hòa hợp với thế giới tâm linh. 
  • Thứ ba, lên đồng được thực hiện khá nhiều lần trong một năm của cùng một người. Nhưng khau dắp thì một người đàn ông chỉ thực hiện duy nhất một lần trong đời.
  • Thứ tư, lên đồng còn có nhạc, đàn hát. Chứ khau dắp thì làm gì có. Người lên đồng vừa có thể là nam giới vừa có thể là nữ giới. Còn khau dắp của chúng tôi thì chỉ có nam giới mới thực hiện được thôi;…

Tất cả những thứ đó đã đủ để chứng tỏ khau dắp không thể nào dịch thành “lên đồng” được. Còn với khao âm binh, nghe các cụ ta kể lại rằng ban đầu cũng định lấy cái tên này. Nhưng nhận thấy nếu giả sử một người không biết gì về nghi thức mà đọc hoặc nghe thấy cái tên của nó lại nói chúng tôi nặng về mê tín dị đoan. Vì vậy cái tên “khao quân” là thích hợp nhất.

y-nghia-ten-goi-khao-quan-nguoi-san-chay

Nói thêm âm binh, Thần bí học cho rằng “âm binh làm việc theo lệnh của thầy, giúp đỡ, phá phách người dương và chống cả người âm. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, binh được cúng lễ đàng hoàng như lính được tướng khao thưởng ngày xưa”. Chỉ có như vậy đã đủ chứng minh rằng “khao âm binh” không phải là cái tên phù hợp. 

Những thầy pháp luyện âm binh thường có bàn thờ binh trước nhà. Muốn luyện âm binh, họ phải tìm đến những nghĩa địa, chiến trường xưa, vùng đất thường bị ôn dịch chết nhiều,… nơi đó mới có nhiều vong lang thang dễ cho thầy chiêu mộ. 

Trong khi đó, đối với người Sán Chay, các vị thánh luôn luôn bên cạnh, hiển linh phù trợ. Chứ thầy cúng không phải đi tìm kiếm xa xôi. Hơn nữa, âm binh của các thầy chỉ ở lại một thời gian rồi lại phải đi đầu thai chuyển kiếp.

Nói tóm lại, khao âm binh hay lên đồng với khau dắp là các phạm trù khác nhau, không thể quy về một loại để gọi tên chung được. Cái tên “khao quân” ra đời được nhiều sự đồng thuận của các thầy và tất cả mọi người nhất. 

Ý nghĩa tên gọi Khao Quân

Quân ở đây không phải chỉ đội quân âm binh mơ hồ nào mà chính là đội ngũ nam giới đến thực hiện nghi thức. Với số lượng đông đảo, người ta ví họ như một đội quân hùng mạnh mà các thầy như các tướng lớn. “Khao quân” cũng không hề mang màu sắc mê tín dị đoan. Nó thật bình thường, giản dị mà vẫn truyền tải sâu sắc ý nghĩa của nghi thức.

Độc giả có thể tìm đọc thêm về nghi thức khao quân qua các bài viết dưới đây:

Nghiên cứu khoa học năm 2 – Hành trình đến với đề tài nghi thức Khao Quân

Khao Quân trong tổng thể nghi lễ vòng đời của người đàn ông Sán Chay

Nguồn gốc của nghi lễ Khau Dắp

Xuất phát từ sự trưởng thành 

Con người khi chuyển sang tuổi trưởng thành được đánh dấu bởi các dấu hiệu thay đổi về thể chất trong cơ thể; thay đổi về tính cách; hoặc đánh dấu bởi một nghi lễ nào đó theo tập tục truyền thống của dân tộc.

Nói về vấn đề này, người Kinh có câu “Gái thập tam, nam thập lục”. Nghĩa là con gái bước vào tuổi 13, trai bước vào tuổi 16 là tuổi đã trưởng thành có thể xây dựng gia đình.

Người Sán Chay quan niệm đàn ông nếu chưa trải qua khao quân thì dù già vẫn coi là trẻ con. Họ chưa trưởng thành, không có tên âm; không được đứng trong hàng ngũ binh lính của các tướng; không thể làm thầy. Người đã qua khao quân dù ít tuổi nhưng vẫn được coi là người trưởng thành. Họ được tham gia vào các công việc hệ trọng của dòng họ, thôn xóm. 

Truyện kể dân gian về nguồn gốc nghi thức Khao Quân

Chẳng biết tự bao giờ nghi thức khao quân đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi người con Sán Chay. Ngược dòng lịch sử tìm về nguồn gốc của nghi thức, người xưa kể lại rằng:

Trước kia khi tổ tiên của họ đang sinh sống yên ổn trên các sườn núi thì bỗng đâu bị ma quỷ đến tàn phá, hãm hại. Hậu quả làm cho nhiều người sinh bệnh tật, mùa màng thất thu. Cứ như vậy cuộc sống của mọi người lầm than cơ cực, khốn khó. Từ trên cao Ngọc Hoàng nhìn xuống thấy nhân dân đói khổ, ma quỷ thì thỏa sức hoành hành. Người bèn dẫn theo thiên binh thiên tướng xuống giúp nhân dân trừ yêu, diệt ma. 

Để tránh lũ ma quỷ lại thừa cơ Ngọc Hoàng không để ý mà tiếp tục tìm đến làm hại, Người cùng các tướng đã huấn luyện những người đàn ông của dân tộc Sán Chay để họ có thêm sức mạnh chiến đấu với ác quỷ. Đồng thời những người có chí hướng và có duyên sẽ được các thần thánh chọn làm thầy để giao nhiệm vụ đi khắp bốn phương trừ họa, cứu khổ cứu nạn cho nhân dân. Cũng từ đó thầy cúng cũng ra đời. Đồng bào Sán Chay vô cùng kính trọng và yêu mến các thầy. Nên hễ có việc gì quan trọng đều tìm đến nhờ thầy giải quyết. 

buc-tranh-ngoc-hoang-cua-nguoi-san-chay

Để ghi nhớ công ơn của Ngọc Hoàng và các vị tướng đã giúp đỡ mình diệt trừ ma quỷ, ngoài bàn thờ tổ tiên, họ còn lập thêm bàn cao thờ thần hoàng và các bàn thờ thần Nông, Địa Trạch, Bản Mụ,… Riêng với nhà thầy cúng thì họ còn lập thêm bàn thờ thánh để biết ơn sự giúp đỡ của các vị. Đó như là lòng kính trọng thơm thảo của con cháu đối với các bậc tiền bối.

Sau này vào mỗi dịp đầu xuân, khi mọi người đã trở về đoàn tụ đông đủ với gia đình, các thầy lại thay mặt toàn bộ dân làng kêu gọi những người đàn ông đã đến tuổi trưởng thành ra làm lễ. Họ tìm đến nhà một thầy cúng để mời Ngọc Hoàng cùng các thần thánh, các vị tiên nữ xuống. Mục đích để chỉ dạy, dẫn dắt đội quân mới, giúp họ đứng lên đánh đuổi bọn ma quỷ; giữ cho bản làng bình yên; mọi người được ấm no, hạnh phúc. 

Cũng kể từ đó, mỗi dịp đầu xuân, những người thanh niên trưởng thành trong tộc người Sán Chay lại cùng nhau tụ họp.Thầy cúng sẽ tiến hành nghi thức khao quân để công nhận sự trưởng thành và vai trò trụ cột của người đàn ông trong gia đình. Bởi vì vậy mà khao quân đã trở thành một nghi thức bắt buộc trong hệ thống các nghi thức vòng đời của mỗi người đàn ông Sán Chay.

buc-tranh-ngoc-hoang-cua-nguoi-san-chay

Đối tượng tham gia là ai?

Vì thế giới tâm linh là một thế giới đầy sự tôn nghiêm và phép tắc. Do đó trong quá trình tiến hành nghi thức khao quân, những người Sán Chay đã chọn những người đàn ông từ 16 tuổi trở lên để thực hiện. Lý do quan trong nhất mà người Sán Chay đã chọn nam không phải bởi quan niệm giới tính. Mà vì đàn ông là người khỏe mạnh, cứng cỏi; là trụ cột trong gia đình. Do đó họ phải đảm đương trách nhiệm kết nối với thế giới tâm linh. 

Đồng thời, chỉ có đàn ông mới có “dắp” để khao còn con gái không có. Hơn nữa, mỗi tháng những người con gái lại có chu kỳ kinh nguyệt. Đây là một trong những kiêng kỵ quan trọng của Khao Quân. Chính vì vậy, đàn ông con trai là đối tượng lý tưởng và bắt buộc phải thực hiện nghi thức này.

y-nghia-ten-goi-khao-quan

Nghi thức Khao Quân trong thế giới tâm linh của người Sán Chay

Với những quan niệm phong phú về thế giới tâm linh, tộc người này luôn luôn có nhu cầu muốn giao lưu, kết nối với thế giới thần bí đó. Tuy nhiên, không phải ai và cũng không dễ có thể kết nối được thế giới tâm linh. Mà họ cần phải trải qua những nghi thức quan trọng, dưới sự chủ trì của thầy cúng. Từ đó, Khao Quân xuất hiện và tiến hành nhiệm vụ của mình.

Khao quân không chỉ là một nghi thức bắt buộc trong vòng đời của mỗi người đàn ông Sán Chay. Mà nó còn đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối với thế giới tâm linh. Khao Quân là tên gọi được dịch từ tên góc Khau Dắp. Ý nghĩa tên gọi Khao Quân không mang tính chất mê tín dị đoan. Mà thay vào đó là nhiều tầng giá trị quan trọng. 

Phú Lương là huyện tập chung nhiều dân tộc Sán Chay. Vì vậy văn hóa vật chất và tinh thần của họ rất phong phú. Trong đó có nghi thức Khao Quân. Trong tất cả các xã của huyện thì có thể nói Yên Lạc, Phú Đô, Tức Tranh và Vô Tranh là bốn khu vực tập chung người Sán Chay đông nhất cũng như nghi thức Khao Quân được biểu hiện sâu sắc nhất.

“Bản quyền thuộc về blog Sanchih2t.com. Mọi hình thức copy, trích dẫn cần được sự đồng ý của tác giả, ghi rõ nguồn” 

2 thoughts on “Nguồn gốc, ý nghĩa tên gọi Khao Quân (Khau Dắp) của người Sán Chay

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.